کیمیاگران

بسمه تعالی

۲ - روش فرمول نویسی و نامگذاری ترکیبات چندتایی معدنی:

در ابتدا توصيه مي شود كه مبحث نامگذاري تركيبات دوتايي معدني را مطالعه نماييد.

این ترکیبات به چهار دسته هیدروکسیدها یا بازها، اسيدهاي اكسيژن دار، بنيانها و نمكها تقسيم مي شوند. بجز نمكها سه گروه ديگر تقريباً از سه نوع اتم تشكيل شده اند و اغلب به گروه سه تايي ها معروفند.

الف) هيدروكسيدها يا بازها:

- فرمول نويسي:

هيدروكسيدها يا بازها تركيباتي هستند كه حاوي يون ^-OH هستند كه اين يون هيدروكسيد ناميده

 مي شود. اين تركيبات اغلب مختص فلزات هستند و از واكنش اكسيد فلزات يا خود فلزات با آب به وجود مي آيند.

براي نوشتن فرمول هيدروكسيدها نماد شيميايي فلز را سمت چپ نوشته و ^-OH را در سمت

 راست آن مي نويسيم.اگر ظرفيت فلز بيشتر از يك بود OH را داخل پرانتز قرار داده و ظرفيت فلز را به عنوان انديس براي OH قرار مي دهيم. لازم به ذكر است كه ظرفيت ^-OH برابر يك است وقتي در تركيب قرار مي گيرد ^- ( منفي) آنرا حذف مي كنيم.

مثال:

NaOH               Ca(OH)₂           Fe(OH)₃ 

 - نامگذاري:

براي نامگذاري اين تركيبات ابتدا نام فلز را ذكر مي كنيم، درصورتيكه فلز چند ظرفيتي باشد، ظرفيت فلز را با اعداد يوناني داخل پرانتز بعد از نام فلز ذكر مي كنيم. سپس لفظ هيدروكسيد را به انتها نام تركيب اضافه مي نماييم.

مثال:

 سديم هيدروكسيد NaOH                          كلسيم هيدروكسيد Ca(OH)₂                     آهن (III) هيدروكسيدFe(OH)₃

ب) اسيدهاي اكسيژندار:

اسيدهاي اكسيژن دار از واكنش اكسيدهاي غيرفلزات با آب به وجود مي آيند. و از دو بخش هيدروژن و آنيون چند اتمي حاوي اكسيژن و نافلز تشكيل شده اند.

- فرمول نويسي:

براي فرمول نويسي اسيدهاي اكسيژن دار از فرمول اكسيدهاي غيرفلز مربوطه استفاده مي كنيم به اين ترتيب كه:

۱-  ابتدا فرمول اكسيد مربوطه رامي نويسيم.

۲-  سپس اكسيد مربوطه را با يك مولكول آب جمع مي كنيم و اتمهاي هيدروژن را سمت چپ، اتمهاي غيرفلزرا وسط و اتمهاي اكسيژن را  در انتها يعني در سمت راست مي نويسيم.

۴- در صورت امكان تعداد اتمها را ساده مي كنيم.

۵- اگر عنصر غير فلز داراي اكسيدهاي متفاوتي بود براي تمام اكسيدها مي توان مراحل ذكر شده را انجام داد و به اسيدهاي متفاوت دست يافت.

مثال: مي خواهيم فرمول اسيدهاي اكسيژندار كلر را بنويسيم.

۱- اين عنصر داراي ۴ ظرفيت است، كه عبارتند از ۵،۳،۱ و ۷ كه فرمول اكسيدهاي آن عبارتند از :

Cl₂O          Cl₂O₃         Cl₂O₅         Cl₂O₇

2- هر اكسيد را با يك مولكول آب جمع مي كنيم.

Cl₂O + H₂O ---> H₂Cl₂O₂

Cl₂O₃ + H₂O ---> H₂Cl₂O₄

Cl₂O₅ + H₂O ---> H₂Cl₂O₆

Cl₂O₇ + H₂O ---> H₂Cl₂O₈

۳- تعداد اتمها را ساده مي كنيم و فرمول اسيدها تعيين مي شود.

HClO  - HClO₂ - HClO₃ - HClO₄

تذکر : اکسیدهای حاصل از برخی عنصرها مانند فسفر و بور را بایستی با ۳ مولکول آب جمع نماییم.

مثال:

P₂O₃ + 3H₂O ---> H₆P₂O_{6  ===>}    H₃PO₃

P₂O₅ + 3H₂O ---> H₆P₂O₈ ===>  H₃PO₄

B₂O₃ + 3H₂O ---> H₆B₂O₄ ===> H₃BO₃ 

- نامگذاري:

اگر غيرفلز ما چهار ظرفيتي باشد، براي نامگذاري اسيدهاي آن از روش زير استفاده مي كنيم كه براي ساير غيرفلزها نيز قابل تعميم است.

۱- براي اسيد حاصل از كمترين ظرفيت از پيشوند " هيپو" و براي اسيد حاصل از بيشترين ظرفيت از پيشوند " پِر" استفاده مي كنيم. دو ظرفيت مياني پيشوند ندارند.

۲- نام غيرفلز را مي نويسيم.

۳- براي دو ظرفيت كمتر از پسوند " و" و برای دو ظرفیت بیشتر از پسوند " ایک" استفاده می کنیم.

۴- در انتها لفظ اسید را اضافه می کنیم.

مثال: می خواهیم اسیدهای حاصل از کلر را نام گذاری نماییم.

۱-                         هیپو                      HClO  

                          -                 HClO₂       

                          -                 HClO₃   

                            پر              HClO₄  

۲-                   هیپو کلر                      HClO