شناسایی و فرآوری گیاهان دارویی

باسمه تعالی

 گاهی اوقات با دیدن گیاهان وحشی و زیبا در دامن طبیعت به این فکر می افتیم که آیا این گیاهان جز زیبایی چشم نوازشان استفاده دیگری هم دارند. مخصوصاْ اگر شما از آن افرادی باشید که دوست دارند از امکانات موجود در اطرافشان که گاهی طبیعت آنها را کاملاْ سخاوتمندانه بطور رایگان در اختیار همگان می گذارد، به بهترين شكل استفاده كنند، به اين فكر افتاده ايد كه آيا اين گياهان ممكن است خاصيت دارويي هم داشته باشند؟

در مقاله حاضر سعي داريم تا تعدادي از گياهان دارويي كه در اطراف ما به فراواني يافت مي شوند و ما اغلب به دليل عدم شناختمان از كنار آنها به راحتي مي گذريم. معرفي نموده و كاربردهاي هريك را بطور مختصر مورد بررسي قرار دهيم. گياهاني كه دراين جا معرفي خواهند شد بيشتر گياهاني هستند كه در كنار خيابانها، جويبارها، باغات و در دامن كوهستان ها آنها را به كرات مشاهده مي كنيم. براي هر گياه سعي شده عكسي هم در نظر گرفته شود تا در جهت شناخت هرچه بيشتر گياه ما را ياري نمايد. ولي اكيداً توصيه مي شود در صورتي كه با گياهي كاملاً آشنايي نداريد، از به كاربردن يا تجويز آن جداً خودداري نماييد، زيرا بعضي از گياهان دارويي وجود دارند كه در صورت مصرف نابجا يا مصرف زياد مي توانند مرگ آور باشند. نويسنده مقاله سعي دارد تا در ادامه گياهان ديگري نيز به اين مجموعه اضافه نمايد و حتي در صورت امكان برآنيم تا كلاسهايي عمومي براي آشنايي هر چه ببيشتر با اين گنجينه هاي رايگان طبيعت داير نماييم و در جهت شناسايي، جمع آوري و فرآوري گياهان دارويي آموزش هاي لازم را به علاقه مندان ارائه نماييم.

 

1.   خـــــــاکشـــی(Sismbrium Sophia):

گیاهی علفی است به بلندی 20 - 100 سانتیمتر که برگهای آن بریدگیهایی به شکل 2 شانه ای دارند. گلها زرد رنگ بوده و در گل آذین های خوشه قرار می گیرند.میوه در خورجین 1-1.5 سانتی متری است که دارای دانه هایی به رنگ زرد نارنجی است. این گیاه را به طور گسترده می توان در سراسر ایران مشاهده نمود.  

قسمت های مورد استفاده:

دانه های زرد نارنجی گیاه مورد استفاده می باشد.به این طریق که پس از رسیدن دانه ها بر روی گیاه (در این حالت رنگ گیاه از سبز به زرد و قهوه ای تغییر رنگ می دهد.) آن را از ساقه چیده دو یا سه روز در آفتاب پهن می کنند تا خشک شود. بعد از خشک شدن گیاه حالت شکننده پیدا می کند که آنرا کوبیده و الک کرده دانه های زرد نارنجی را جدا می کنند.

ترکیبات شیمیایی:

خاکشیر دارای تعدادی اسید چرب مانند اسید لینوئیک ،‌اسید لینولنیک ، اسید اولئیک ،‌اسید پالمتیک و اسید استئاریک می باشد . ضمنا در خاکشیر اسانس روغن فراری وجود دارد که دارای مواد بنزیل و ایزوسیانات است

اثرات دارویی و طرز استعمال:

1.     رفع یبوست: برای درمان یبوست و به عنوان ملین مقداری از دانه های آن را در آب خیسانده و همراه با کمی شکر صبح ناشتا می خورند.

2.     تقویت معده و چاقی : 10 الی 20 گرم از دانه های خاکشی را با یک لیوان شیر و 20 گرم شکر مخلوط کرده و تا 10 روز متوالی میل نمایید.

3.     درمان اسهال کودکان: یک قاشق غذاخوری خاکشی پاک شده را روی آتش بو داده با کمی آب و شکر مخلوط کرده، هر نیم ساعت یک قاشق چای خوری از آن را به کودک می خورانند.

4.     معالجه ورم بناگوش: برای معالجه ورم بناگوش و ورم پستان از ضماد آن استفاده می کنیم به این صورت که خاکشی را در آب ریخته و می پزند تا آب تبخیر گردیده و دانه ها به صورت خمیر در آیند. سپس خمیر به دست آمده را روی قطعه پارچه ای پهن کرده و در محل تورم می گذارند.

5.     رفع جوشهای صورت:برای برطرف کردن جوشهای صورت که بعلت خوردن چربی و  شیرینیزیاد ایجاد می شود باید جوشانده یک قاشق ترنجبین را با دو قاشق غذاخوری خاکشیر مخلوط کرده و هر روز صبح ناشتا بمدت دو هفته آنرا میل میل کنید تا جوشها از بین برود.

6.     دفع سنگ کلیه: برای دفع سنگ کلیه می توان خارشتر ،‌خاکشیر و ترنجبین را با هم مخلوط کرده وصبح ناشتا خورد .

7.     رفع ترشحات زنانه: مقداری از دانه های گیاه را در آب خیسانده و همراه با شکر میل می کنند.

8.     درمان دل پیچه و دل ضعفه: مقداری از دانه گیاه را با نبات جوشانده و پس از سرد شدن میل نمایید.

9.     التیام زخم ها و جراحات: برای این منظور از کمپرس عصاره گیاه استفاده می شود.

 

2.   پنیرک Malva Sylvestris:

از تیره ختمی بوده، گیاهی است علفی پایا به ارتفاع 10 - 15 سانتیمتر و ساقه های کرکدار منشعب و نیمه خوابیده.برگ های آن پنجه ای بوده و به طور متناوب بر روی شاخه قرار دارند. گلها صورتی مایل به بنفش بوده و دارای پنج گلبرگ باریک با رگه هایی از رنگ بنفش هستند.میوه گیاه دکمه ای مسطح می باشد. این گیاه در محل های مرطوب و در اغلب باغ ها، باغچه ها، کنار خیابان ها و در مزارع به وفور یافت می شود. دوران گل دهی آن از اوایل اردیبهشت تا اواخر شهریور ادامه دارد. برداشت برگ ها خرداد تا شهریور بوده و گلها را نیز از اردیبهشت تا مرداد می چینند.

قسمت های مورد استفاده:

برگ ها و گل های گیاه مورد استفاده می باشند. ریشه ها نیز خاصیت دارویی دارند. 

    ترکیبات شیمیایی:

مواد لعابی، تانن ها، مواد رزینی، اگزالات کلسیم، موسیلاژ، ویتامین ث و اسانس از جمله ترکیبات شیمیایی گیاه به شمار می روند.

      اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    درمان جوشهای صورت: ریشه یا برگ له شده گیاه را اگر در محل جوش ها و دانه های پوستی قرار دهیم اثر مفیدی در درمان جوش ها و کاهش درد آنها دارد.

2-    درمان آنژین و لوزه ها: جوشانده حاصل از برگ و گل برگ پنیرک که به شکل غرغره مورد استفاده قرار می گیرد. حدود یک لیتر آب را بر روی یک مشت از برگهای گیاه ریخته و دو یا سه دقیقه بجوشانید تا جوشانده مورد نظر تهیه شود.

3-    رفع یبوست: جوشانده پنیرک یک مسهل ضعیف است که از آن می توان برای رفع یبوست کودکان و افراد مسن استفاده نمود.

4-    رفع سرفه: از جوشانده پنیرک در رفع سرفه های برخی از بیماری ها مانند سل و برونشیت استفاده می شود. در کشور آلمان از ریشه این گیاه در جهت رفع اخلاط بیماری سل استفاده می شود.

5-    رفع التهابات مهبلی: به این منظور جوشانده گیاه را در محل تزریق می نمایند.

 

3.   اکلیل ( اکلیل الملک یا شاه افسر)Melilotus officinalis:

گیاهی علفی و دو ساله می باشد که شباهت زیادی به یونجه داشته و گلهای زرد رنگ در انتهای ساقه آن در گل آذین های خوشه ای قرار دارد، برگها به صورت سه تایی و متناوبند، این گیاه دارای میوه  های غلاف دار است و اغلب در زمینهای بکر، خرابه ها، کنار خیابان ها و در باغچه ها می روید. دوران گل دهی از اردیبهشت تا مهر بوده و بطور متناوب گل دهی دارد. دوران برداشت سرشاخه ها و گلها نیز اردیبهشت تا مرداد می باشد.

قسمت های مورد استفاده:

سرشاخه ها و در برخی مواقع گلها و دانه گیاه مورد استفاده قرار می گیرد. ولی بیشترین استفاده را سر شاخه های گلدار دارد.

 ترکیبات شیمیایی:

این گیاه حاوی کومارین، ملیلوتین، تانن ها و فلاون ها می باشد، که به دلیل داشتن حدوداً 9 درصد کومارین طعم تلخی دارد.

 اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    عامل ضد انعقاد خون: اکلیل مهمترین اثرش جلوگیری از انعقاد خون است و از اینرو برای رفع انسداد مجاری سیاهرگ ها مورد استفاده قرار می گیرد. که بدین منظور مقدار 3 تا 5 گرم از برگها یا گلهای خشک گیاه را به ازای هر فنجان آب جوشانده و  روزی 2 تا 3 فنجان مصرف می نمایند.

2-    رفع جوشها و التهابات خارجی: برای درمان جوشها و یا هر نوع التهاب خارجی مخصوصاً التهابات و تورم پلک ها از ضماد یا پماد آن استفاده می شود.به این منظور مقدار 30 تا 50 گرم سرشاخه گلدار گیاه را در شیر جوشانده و پس از سرد شدن بر روی موضع می مالند.

3-    رفع التهابات مجاری تنفسی: در التهابات مجاری تنفسی مثل برونشیت با توجه به خاصیت خلط آور این گیاه دم کرده آن را توصیه می نمایند. به طوری که یک قاشق غذاخوری از پودر خشک گیاه را در نیم لیتر آب جوشانده و میل می نمایند.

  

4.   کاسنیCichorium intybus :

گیاهی است با ساقه کاملاً راست و استوار و ریشه های ستبر و قوی که مخروطی شکل هستند و درون آنها شیرابه سفید رنگی جریان دارد.برگها متناوب ، بدون دم برگ و پوشیده از تارهای فراوان هستند.برگهای قاعده ساقه بلند بوده و دارای برشهای خاصی می باشند. گلها به رنگ آبی بوده و اغلب از کنار برگها سر در می آورند. میوه گیاه نیز فندقه چهار قسمتی بوده و تقریباً مسطح است. این گیاه در زمینهای نسبتاً مرطوب کنار جاده ها، زمینهای بایر و دامنه های کم ارتفاع به طور خودرو رشد می کند.دوران گل دهی گیاه تیر تا پایان شهریور است. و زمان برداشت ریشه ها شهریور تا پایان مهر می باشد. در مصر باستان این گیاه را هم به عنوان گیاهی دارویی و هم به عنوان سبزی خوراکی می شناخته اند. در قرن 17 از آن به عنوان جانشینی برای قهوه استفاده می کرده اند .ریشه نوع وحشی این گیاه را جمع آوری و خشک می کنند. خشک شده آن دارای عطری شبیه ادویه و طعمی تلخ ، اینولین ، تانن ها و قندها می باشد. این مواد ، ترشح صفرا را بالا برده و بخاطر اینکه شیره معده را تحریک می کند، اشتها را زیاد می نماید. برگهای کاسنی سرشار از ویتامین C  بوده و دارای فسفر و پتاسیم می باشد. وقتی کاسنی به گل می نشیند برگهای آن را که دارای خواص دارویی است چیده و در سایه خشک می کنند. کاسنی در اغلب نقاط ایران رشد می نماید.

 جوشانده آن به مقدار دو قاشق مرباخوری در هر فنجان آب (دو فنجان در روز) محرک و ... است. از این جوشانده هنگام ابتلا به بیماری کبدی ، سنگهای صفراوی یا کلیوی و همچنین ورمهای مجاری ادرار استفاده می شود. همچنین اثر مثبتی در مداوای دیابت دارد. ارقام مختلفی از کاسنی را به عنوان جانشین قهوه می کارند و از جوانه های این گیاه مثل سبزیجات استفاده می کنند. یکی از انواع نزدیک به آن گیاه آندیو است که جزء سبزیجات بوده و دارای مقدار زیادی ویتامین ث است.وکاسنی با نام علمی Cichorium از تیره گل مینا یا مرکبان Astaraceae است. این گیاه یکی از گیاهان دارویی محسوب می‌شود. قسمت مور استفاده کاسنی برگ تازه و ریشه خشک شده آن است. برگهای تازه آن سرشار از ویتامین C است و زیادی صفرا را از بین می‌برد. خون را تصفیه کرده و از فشار آن می‌کاهد. مالیدن آب برگ آن به تنهایی و یا با سرکه جهت سردرد مفید است. ریشه این گیاه مقوی معده ، تصفیه کننده خون و تب‌بر است.

قسمت های مورد استفاده:

ریشه، برگ و دانه گیاه مورد استفاده قرار می گیرد.

ترکیبات شیمیایی:

گیاه دارای گلیکوزید تلخی بنام سیکورین و مقداری موسیلاژ، پکتین، اسانس، اینولین، قندها و املاح معدنی همچون سدیم، پتاسیم، منیزیم، نیترات ها و فسفات ها بوده و در ضمن گل آن نیز دارای سیکورین می باشد.

اثرات دارویی و طرز استعمال:

1- درمان ورم لثه : برگ تازه کاسنی حاوی مقدار زیادی ویتامین ث  بوده و از این رو مصرف آن التهابات لثه را که ناشی از کمبود ویتامین است بهبود می بخشد.در این مورد بهتر است که عصاره گیاه بر روی لثه مالیده شود.

2- تقویت دستگاه گوارش: مصرف دم کرده برگ یا ریشه کاسنی به مقدار یک فنجان قبل از هر وعده غذا اثر مقوی بر معده داشته، اشتها را زیاد کرده و یبوست را رفع می نماید.

3- رفع انسداد مجاری طحال و صفرا: دم کرده برگ کاسنی به مقدار 25 گرم در یک لیتر آب، در مورد انسداد مجرای طحال و کیسه صفرا، یرقان، درد معده و کبد، استسقا، سنگ مثانه و سنگ کیسه صفرا توصیه می شود.

4- رفع درد کبد و تبهای متناوب: جوشانده ریشه کاسنی علاوه بر موارد فوق برای رفع دردهای کبدی و تب های متناوب بکار می رود. بدین منظور مقدار 20 تا 30 گرم ریشه کاسنی را در 1 لیتر آب جوشانده و  مصرف می نمایند.

5- رفع امراض پوستی: از جوشانده ریشه کاسنی برای رفع امراض پوستی نیز استفاده می شود.

توجه شود که سابقاً کاسنی به عنوان سبزی مصرف می شده است و گفته می شود که مصرف کاسنی در تعیین جنس فرزند در زنان بار دار نیز موثر است. و باعث پسر زایی می گردد.

همچنین چون برگهای خشک این گیاه جاذب الرطوبه قوی است باید برگهای خشک شده گیاه را در جای خشک نگه داشت.

 

5.   ختمیAlthaea officinalis :

گیاهی است علفی پایا با ارتفاع 0.5 تا 2 متر و پوشیده از کرکهای مخملی، برگهای گیاه کرکدار بوده و پهن و دندانه دار است. در طبیعت اغلب بطور خودرو رشد نموده و گل های آن در جاهای کم آب مانند ارتفاعات کوهها اغلب به رنگ زرد می باشد ولی در جاهای مرطوب رنگهای مختلفی مانند سفید، صورتی، قرمز و ... دارد. ریشه گیاه دراز، منشعب، زرد رنگ و شیرین و لعابدار است.این گیاه در اغلب نقاط ایران رشد می کند و در دامنه کوهها و دشت های بایر و کنار خیابان ها در اردیبهشت تا شهریور بطور فراوان مشاهده می شود.

قسمت های مورد استفاده:

ریشه، برگ و گل.

خواص گل ختمی:

1.     ملین و برطرف کننده یبوست است .

2.     بیماریهای تنفسی را برطرف می کند.

3.     سرفه های خشک را از بین می برد.

4.     برای رفع گلو درد جوشانده گل ختمی را غرغره کنید.

5.     عادت ماهیانه را منظم می کند.

خواص ریشه ختمی:

1.     ناراحتی های پوستی را برطرف می کند و پوست را نرم می سازد.

2.     سرفه های خشک را از بین می برد.

3.     تب راپائین می آرود.

4.     اسهال خونی را شفا می بخشد.

5.     ادرار را زیاد می کند.

6.     کمی ترشحات عادت ماهیانه را برطرف می کند.

7.     تورم را رفع می کند.

8.     ناراحتی های دستگاه ادراری را برطرف می کند.

9.     قند خون را تنظیم می کند.

خواص برگ ختمی :

1.     ضماد برگ ختمی در برطرف کردن دمل ها و ورم پستان و ورم معده موثر است.

2.     برای التیام شکستگی ها ، برگ ختمی را بصورت ضماد درآورده و روی محل شکستگی بگذارید .

3.     ضماد برگ ختمی در برطرف کردن درد سیاتیک مفید است.

4.     رعشه را برطرف می کند.

5.    ورم بناگوش را با ضماد برگ ختمی درمان کنید. 

ترکیبات شیمیایی:

ختمی گیاه لعابداری است که حاوی آمیرون، ساکارز، مواد پکتیک، نشاسته، آسپارانژین،آلبومین، لیسیتین، تانن، مواد معدنی و فسفات ها می باشد. تمامی قسمت ها حاوی لعاب و موسیلاژ بوده ولی ترکیباتی مانند آسپارانژین،آلبومین و لیسیتین در ریشه وجود دارند.

اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    درمان گلو درد و آنژین: برای درمان گلو درد از دم کرده گیاه استفاده می شود. بدین ترتیب که 10 تا 30 گرم در گلهای خشک ختمی را در 1 لیتر آب جوشانده و به شکل غرغره مصرف می نمایند.

2-    نرم کننده پوست: جوشانده گل و برگ ختمی اثر نرم کنندگی بر پوست دارد.

3-    درمان سرفه: ختمی اثر ملایم در رفع سرفه دارد و برای در مان سرفه کودکان و افراد سالخورده به کار می رود. به این منظور از خیس کرده ( نیم لیتر آب سرد بر روی دو قاشق برگ یا ریشه گیاه ریخته بعد از نیم ساعت) استفاده می شود.

4-    رفع یبوست: 8 تا 30 گرم ریشه ختمی را با مقداری ریشه شیرین بیان مخلوط کرده و در یک لیتر آب دم کرده و مصرف می نمایند.

5-    درمان اسهال خونی:  10 گرم ریشه ختمی را پوست کنده و خرد کرده و در یک لیتر آب سرد خیس کنید و پس از 8 ساعت آنرا صاف کرده و نگهداری کنید این مایع در رفع اسهال خونی بسیار موثر است.

 

6.   بابا آدمArctium Lappa :

بابا آدم که فیل گوش ،آراقیطون و پلورک( پهن برگ )  نیز نامیده می شود، گیاهی علفی و دوساله که گاهی ارتفاع آن تا 2 متر نیز می رسد، برگهای بسیار درشت بیضوی آن بصورت متناوب و دم برگ دار است. حاشیه برگها دندانه دار بوده و پشت آنها را کرک پوشانده است و بصورت افتاده بر ساقه ها قرار دارند. ریشه گیاه دوکی شکل و قهوه ای رنگ است. گل ها در گل آذین های گرد قرار گرفته و رنگ بنفش و قرمز دارند که در مانند کاکلی در انتهای بالایی گل آذین ایجاد می شوند و کناره های گل آذین دارای خار می باشد.میوه آن فندقه بوده و اغلب در کنار جاده ها و زمین های بایر رشد می کند هرچند در باغها و کوهستان یا در جاهای پر آب و کنار جویبارها نیز می توان آنها را مشاهده نمود. در مناطق آذربایجان و کردستان به مقدار فراوان یافت می شود. دوران گل دهی گیاه تیر تا اواخر شهریور بوده و زمان برداشت از اواخر اسفند تا اواخر اردیبهشت می باشد.  

قسمت های مورد استفاده:

ریشه گیاه به صورت خشک شده یا تازه ، برگهای تازه گیاه و به ندرت میوه گیاه

ترکیبات شیمیایی:

بابا آدم دارای مقداری اسانس روغنی، رزین، اینولین، لعاب، تانن ها،مواد ضد میکروبی و ضد باکتری و غیره است. ریشه گیاه دارای مقدار زیادی کربنات پتاسیم، نیترات پتاسیم، اینولین Inulin ، روغن فرار ، تانن ، رزین ، قند ، آهن ، کلسیم و ویتامین C  بوده، مزه شیرینی دارد ولی بوی آن تهوع آور است مخصوصاً در حالتی که تازه باشد. دانه بابا آدم دارای روغنی است برنگ زرد و طعم تلخ اسید لینولئیک و اسید اولئیک است.

اثرات دارویی و طرز استعمال:

1.     درمان حصبه: از جوشانده برگهای تازه گیاه برای درمان حصبه استفاده می شود. که در این حالت جوشانده را بصورت خوراکی مورد استفاده قرار می دهند.

2.     درمان دردهای مفصلی: خوردن جوشانده برگ گیاه دردهای مفصلی را تسکین می بخشد.

3.     درمان حساسیت های پوستی: مالیدن جوشانده برگ های بابا آدم باعث تسکین برخی ناراحتی های پوستی مانند آلرژی و یا گزیدگی حشرات می شود. همچنین استفاده از برگهای له شده گیاه در درمان مار گزیدگی و گزیدگی حشرات توصیه شده است.

4.     درمان ناراحتی های کلیوی: به دلیل مدر بودن جوشانده برگ بابا آدم ناراحتی های کلیوی همچون سنگ کلیه را از بین می برد.

5.      رفع اگزما، کورک و گل مژه: ریشه تازه گیاه را له کرده و جوشانده غلیظی از تهیه نموده بر روی پوست در محل عارضه می مالند.

6.     جلوگیری از ریزش مو: لوسیون های حاصل از جوشانده ریشه بابا آدم باعث تقویت پوست سر شده و از ریزش موی سر جلوگیری می نماید.

7.      درمان بواسیر: ضماد برگ های بابا آدم موجب تسکین درد، ورم مفاصل و رفع ناراحتی ها و التهاب در بواسیر می گردد.

8.      تنظیم قند خون: برای تنظیم قند خون و معالجه بیماری قند از جوشانده برگهای بابا آدم بمقدار سه فنجان در روز استفاده کنید.

9.      معالجه سرخک: برای معالجه سرخک برگهای گیاه را با مقداری شکر جوشانده و به مریض می دهند.

10.       درمان کم خونی و رنگ پریدگی: ریشه بابا آدم علاج کم خونی و رنگ پریدگی است زیرا دارای مقدار زیادی آهن است.

11.      معالجه زخمها و جراحات: برای معالجه زخم ها و التیام جراحات ، جوشانده برگ بابا آدم را با مقدر مساوی روغن زیتون مخلوط کرده و روی زخم ها و جراحات بمالید . 

-      طرز تهیه دارو از بابا آدم:

1-     دم کرده ریشه بابا آدم : مقدر 50 گرم ریشه بابا آدم را در یک لیتر آب جوش ریخته و بمدت 20 دقیقه دم کنید .

2-    جوشانده ریشه بابا آدم:  مقدار 80 گرم ریشه بابا آدم را در یک لیتر آب جوش ریخته و بگذارید بمدت 10 دقیقه بآرامی بجوشد .

3-    دم کرده ریشه بابا آدم و شیرین بیان : 30 گرم ریشه باباآدم را با مقدار مساوی آن شیرین بیان در یک لیتر آب جوش ریخته و بمدت نیم ساعت دم کنید . این دم کرده تصفیه کننده خون است . برای این منظور از این دم کرده بمقدار سه فنجان در روز بنوشید .

7.   بارهنگ کبیرPlantago major :

این گیاه پایا بوده و اغلب در نواحی مرطوب مانند کنار جویبارها و باغات رشد میکند، برگهای نسبتاً پهن تخم مرغی شکل دارند و برگها تماماً قاعده ای بوده طول آنها 30 تا 35 سانتیمتر است و به ریشه متصل هستند،تنها تفاوت ظاهری بارهنگ کبیر و بارهنگ سر نیزه ای در همین شکل برگها می باشد.ساقه گیاه که ارتفاع آن گاهی به 45 سانتیمتر هم می رسد عریان بوده و در انتها به یک گل آذین استوانه ای کشیده متصل می شود. گلهای گیاه بسیار کوچک بوده و رنگ آنها سفید مایل به زرد می باشد.  دانه های گیاه قهوه ای پر رنگ بوده و کوچک و تخم مرغی شکل هستند. زمان گل دهی اردیبهشت تا شهریور می باشد و برداشت برگها از خرداد تا شهریور صورت می گیرد.

قسمت های مورد استفاده:

برگ های خشک شده گیاه اغلب مورد استفاده دارویی قرار می گیرند و از برگهای تازه و دانه های گیاه به ندرت استفاده می شود.

ترکیبات شیمیایی:

دانه ها دارای مقدار زیادی موسیلاژ هستند و چنانچه در مجاورت آب قرار گیرند با جذب آب متورم می شوند. و همچنین در بخشهای مختلف گیاه گلیکوزیدی به نام اوکوبین، کاتالپین، آنزیم ها و اسید سالیسیلک مشاهده شده است.

اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    درمان برونشیت: گلیکوزید اوکوبین موجود در برگ های گیاه خاصیت ضد التهاب داشته و در سینه دردها برای درمان برونشیت از آن استفاده می شود. به این منظور برگهای خرد شده گیاه را در یک لیتر آب سرد ریخته و به ملایمت می جوشانند. مصرف این جوشانده برای درمان برونشیت بسیار موثر است.

2-    التیام زخمها: قرار دادن برگ های تازه این گیاه بر روی زخمهای دیر التیام باعث بهبود آنان می گردد.

 

8.   بارهنگ سرنیزه ای  Plantago anceolata:

مشخصات ظاهری این گیاه کاملاً شبیه به بارهنگ کبیر است، و تنها تفاوت آنها در شکل برگهای آنها می باشد که در مورد بارهنگ سرنیزه ای باید گفت که برگها کشیده و بلند هستند و حاشیه آنها صاف و بدون دندانه است.گلها بسیار ریز و نا مشخص بوده و به شکل استوانه در انتهای ساقه لخت قرار دارند.

قسمت های مورد استفاده:

برگها و دانه های سیاه رنگ گیاه در پزشکی مورد استفاده قرار می گیرند.

ترکیبات شیمیایی:

دانه ها و برگها دارای مقدار زیادی موسیلاژ هستند.  همچنین در برگهای گیاه گلیکوزیدی به نام اوکوبین مشاهده شده است.

   اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    درمان برونشیت مزمن: با جوشاندن برگهای گیاه به مقدار 2 قاشق غذاخوری در یک لیتر آب به مدت سه دقیقه جوشانده ای حاصل می شود که بعد از سر شدن از آن برای درمان برونشیت مزمن استفاده می شود.

2-    درمان یبوست: اگر یک تا سه قاشق غذاخوری  از دانه های بارهنگ در نصف لیوان آب تا مرحله تورم کامل خیسانده شود به طور یکباره مصرف گردد به عنوان یک مسهل باعث رفع یبوست می گردد.

 

۹-  گزنه سفیدLamium album :

گیاهی علفی، پایا با ساقه چهارگوش و بالا رونده به ارتفاع 4 تا 20 سانتیمتر که دارای برگهای متقابل بیضوی با دم برگ کوتاه نرم و حاشیه دندانه دار است و گلهای آن به شکل دسته های 6 تا 16 تایی و محوری به رنگ سفید مایل به زرد است که در ماههای اردیبهشت الی آبان ظاهر می شود، این گیاه در کنار راهها و زمینهای مرطوب رشد کرده و توسط ساقه های خزنده زیر زمینی تکثیر می شود. میوه آن فندقه و تمام گیاه از پرزهای ریز پوشیده است. شمال و شکال غرب ایران یعنی استانهای گیلان، آذربایجان، اردبیل و تهران محل رویش طبیعی این گیاه است.

قسمت های مورد استفاده:

سرشاخه های گلدار که اغلب بصورت خشک شده مورد استفاده قرار می گیرد.

ترکیبات شیمیایی:

گزنه سفید حاوی اسانس، تانن، موسیلاژ، ساپونین، گلوکوزیدها، عصاره های معدنی و فلاونوئیدها می باشد

   اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    تنظیم کننده اعمال روده: گزنه سفید را می توان هم به منظور درمان یبوست و هم برای درمان اسهال استفاده کرد، زیرا این گیاه دارای خاصیت تنظیم کنندگی اعمال روده است. برای این منظور 1 تا 2 قاشق غذاخوری از سرشاخه های گل دار این گیاه را جوشانده و بعد از سرد شدن میل می نمایند.

2-    التیام زخمها: استعمال خارجی دم کرده گیاه بر روی زخمها باعث التیام آنان می شود.

3-    تنظیم دوره های ادرار: جوشانده گزنه دارای خاصیت مدر بوده و دوره های ادرار را تنظیم می کند.

4-    درمان ناراحتی های زنانه: جوشانده سرشاخه گلدار گیاه برای تنظیم دوره های عادت ماهیانه خانمها و دختران جوان و شیره تازه گیاه برای رفع ترشحات زنانه تجویز شده است.

 

۱۰-    گزنه کبیرUrtica dioica :

گیاهی علفی یک ساله و پایا با ساقه ای منشعب، راست با مقطعی چهارگوش است. ارتفاع ساقه در این نوع گزنه گاهی به 1.5 متر نیز می رسد. برگهای پهن و متقابل دارد که از پایین به بالا کوچک تر می شوند و شکل تقریباً آویخته ای دارند. کل گیاه از پرزهای گزنده محتوی اسید فرمیک و مواد دیگر پوشیده شده است که در صورت تماس با پوست بدن ایجاد خارش و سوزش شدید می نماید. گیاه سر سختی بوده و در اکثر مناطق قابلیت رشد دارد. دوران گل دهی آن تیر تا پایان شهریور بوده و زمان برداشت سرشاخه ها و برگها اردیبهشت تا پایان شهریور می باشد.

قسمت های مورد استفاده:

تمام قسمت های گیاه جوان، شیره به دست آمده، برگ خشک شده و ریشه آن مورد استفاده می باشد.

ترکیبات شیمیایی:

پرزهای گیاه حاوی اسید فرمیک، مواد پروتئینی ناشناخته، رزین، استیل کولین و هیستامین می باشد که موجب تحریک و ایجاد کیسه های خارشی روی پوست می شود. گیاه حاوی تانن ها، اسیدهای آلی، کلروفیل، ویتامین ث، ویتامین آ و ترکیبات معدنی است.

   اثرات دارویی و طرز استعمال:

1- جلوگیری از ریزش مو: جوشانده ریشه گزنه و یا ریشه خیسانده شده گزنه در الکل که بصورت خارجی استعمال می شود باعث تقویت موی سر و جلوگیری از ریزش ان می شود. در ضمن این ترکیب شوره سر را نیز از بین می برد.

2- درمان عدم کنترل ادرار: مصرف دم کرده ریشه گزنه برای برخی از افراد مسن که مبتلا به عدم کنترل ادرار هستند تجویز می شود.

3- درمان بیماریهای پوستی: بیماریهایی همچون اگزما را می توان با مصرف خوراکی جوشانده 20 برگ گزنه در 1 لیتر آب به مقدار سه فنجان در روز برطرف نمود. البته در مدت درمان بایستی از رژیم غذایی ملایمی پیروی کرد.

4- درمان خون دماغ: گزنه اثر بسیار زیادی در بند آوردن خون دارد. از این رو برای رفع مشکلاتی چون خون دماغ، اخلاط خونی، خونریزی در فواصل قاعدگی و استفراغ خونی از جوشانده آن که حاصل جوشاندن 30 برگ در 1 لیتر آب است استفاده نمود.

5- براق شدن و جلا دادن به موها: برای براق شدن و جلا دادن به موها بعد از شستشوی سر موها را با چای گزنه ماساژ دهید . بدین منظور یک قاشق چایخوری برگ گزنه خشک را در یک لیوان آب جوش ریخته و مدت نیم ساعت بگذارید بماند .

6- درمان بیماری قند: برای درمان بیماری قند مفید است بدین منظور یک فنجان چای گزنه را سه بار در روز میل کنید.

۷- رفع بيماريهاي مثانه: براي پاك كردن مثانه، رفع عفونت ودفع سنگ از مثانه،برگ گزنه را همراه با ريشه شيرين بيان دم كرده و بنوشيد. 

8- درمان زخمها: برای التيام زخمها و زخمهای سرطانی از ضماد تخم گزنه و عسل استفاده نماييد.

9-  درمان کهیر: براي بر طرف كردن كهير از جوشانده گزنه به مقدار سه فنجان در روز استفاده نماييد.

 

مضرات :گزنه اگر بیش از حد استفاده شود ممکن است برای روده ها و کلیه ها مضر باشد بنابراین بهتر است با صمغ عربی و کتیرا خورده شود .مقدار مصرف بیش از 10 گرم در روز ممکن است باعث بند آمدن ادرار شود . زنان باردار و کودکان باید از مصرف بیش از اندازه آن خورددی کنند.

 

۱۱-  بابونهAnthemis nobilis:

بابونه گیاهی است دائمی و کوچک بارتفاع تقریبا 30 سانتیمتر دارای بوئی معطر که در چمنزارها و اراضی شنی می روید . ساقه آن برنگ سبز مایل به سفید ، برگهای آن کوچک متناوب و دارای بریدگیهای باریک و نامنظم و پوشیده از کرک است . گلهای آن مجتمع در یک طبق که بطور منفدر در انتهای ساقه گل دهنده در تابستان ظاهر می شود . در هر طبق گلهای سفید در اطراف و گلهای زرد در قسمت وسط قرار دارند. دوران گل دهی گیاه خرداد تا شهریور است و زمان برداشت غنچه ها و سرشاخه ها خرداد تا مرداد است.

قسمت های مورد استفاده:

غنچه ها و بعضی سرشاخه ها.

ترکیبات شیمیایی:

بابونه حاوی آلکالوئیدی به نام آنته مین، تانن ، فیتوسترول و همچنین ماده ای تلخ بنام اسید آنته میک Anthemique Acid و  گلوکوزیدهای تلخ است. همچنین این گیاه حاوی اسانس روغنی نیز می باشد.

  اثرات دارویی و طرز استعمال:

1-    درمان زخم و ناراحتی های معده: یکی از مهمترین خواص بابونه درمان زخم معده و ورم معده است و این گیاه بآسانی این مرض را درمان می کند و آنهائیکه سالهاست با این مرض دست بگریبان هستند و از قرص های مختلف گران قیمت نظیر Lozac و Zantac و غیره استفاده می کنند می توانند با استفاده از بابونه خرج داروی خود را پس انداز کنند و همچنین سلامتی خود را بازیابند . برای درمان زخم معده یک لیوان چای غليظ بابونه درست كنيد. 2 قاشق چایخوری بابونه در یک لیوان آبجوش و یا چهار تا چای کیسه ای بابونه در یک لیوان آب جوش  دم کرده و صبح ناشتا این لیوان چای را بنوشید و سپس در رختخواب به پشت دراز بکشید و بعد از چهار دقیقه بخوابید و البته بعد از یکربع ساعت می توانید صبحانه خود را میل کنید . این عمل را بمدت دو هفته ادامه دهید تا زخم و ورم معده بکلی شفا یابد.

2-    رویش مو، تقویت و بور کردن مو: 50 تا 100 گرم گل بابونه را در 1 لیتر آب دم کرده و سر را با آن شستشو دهید. این عمل باعث تقویت موی سر و رشد آن شده در ضمن رنگ مو را طلایی می نماید.

3-    درمان بی اشتهایی، دل درد و سوء هاضمه: مصرف دم کرده 10 تا 30 گرم گل بابونه در یک لیتر آب به میزان یک استکان در روز می تواند اختلالات یاد شده را از بین ببرد.

4-    درمان ناراحتی های عصبی: خستگی، ضعف اعصاب، سر درد و برخی بیماری های عصبی با مصرف جوشانده گل بابونه و ساقه بابونه به میزان 10 تا 30 گرم در لیتر بر طرف می شوند.

                                      پیشنهاد می شود قسمت دوم  را نیز مطالعه نمایید....

- منابع:

۱- پزشكي سنتي مردم ايران       جلد ۱و۲  ايرج افشار         انتشارات روزنه ۱۳۷۷

۲- گياهان دارويي منطقه زاگرس شرقي( خوانسار)   آفاق شاهوردي انتشارات فارابي۱۳۸۴

۳- گياهان دارويي   سيد مهدي رضوي       انتشارات تلاش ۱۳۸۴

۴- رهيافتهاي توليد و فرآوري گياهان دارويي   جلد ۱ دكتر رضا اميربيگي    انتشارات فكرروز۱۳۷۴

۵- دانشنامه رشد http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-browse_categories.php?parentId=323

بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت 3( آشنایی با روشهای مختلف)

باسمه تعالی

 - مقالات مرتبط:

۱- ازدیاد برداشت نفت

۲- بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت 1 (مختصری از تاریخجه نفت)

۳- بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت 2 (آشنایی با سازندهای نفتی ایران)

 

 

در این مقاله بیشتر بر روی افزایش بهره‌وری نفت‌(EOR) متمرکز خواهیم شد. برداشت‌های اولیه از مخازن توسط رانش انرژی طبیعی مخزن صورت می‌گیرد.چنانچه نیروی رانش مخزن کم باشد از رانش مصنوعی برای استخراج نفت استفاده می‌شود. در رانش مصنوعی با صرف انرژی باعث رانش سیالات مخزن به سطح می‌شوند.

 

برای افزایش بهره‌وری نفت روش‌های متنوعی وجود دارد که می توانند ضریب بازیافت نفت را بهبود بخشند. این روش‌ها را می‌توان به سه گروه عمده تقسیم نمود:

·    ازدیاد برداشت نفت(EOR )

·    تعیین محل چاه جدید( تغییرات استراتژیک در چاه‌ها)

·    مدیریت برداشت/ تزریق

نمی‌توان یک روش را به تمام مخازن تعمیم داد، بلکه بایستی با توجه به کاراکترهای هر مخزن روشی را که برای آن مخزن مناسب‌تر است انتخاب نموده و بکار برد. قبل از انتخاب روش بایستی معلومات مخزن بطور کامل مورد مطالعه قرار گرفته و با توجه به کاراکترهای مخزن وآنالیز تاریخچه تولید و توابع مربوطه روش مطلوب اتخاذ گردد.

 

-        فرآیندهای ازدیاد برداشت نفت(EOR Processes ):

 

فرآیند ازدیاد برداشت نفت به فرآیندهایی اطلاق می گردد که طی آن سعی می شود با استفاده از انرژی یا مواد خارج از مخزن نفت‌هایی را که استخراج آنها با روش‌های معمولی امکان‌پذیر یا مقرون به صرفه نیست استخراج و مورد بهره برداری قرار دهند.

روش‌های مختلف EOR عبارتند از :

1-   آبروبی(Water Flooding)

2-   روش‌های گرمایی( Thermal methods): تحریک دوره‌ای با بخار آب(Steam Stimulation)، بخار‌روبی(Steam Flooding)، رانش با آب گرم(Hot Water Drive ) و احتراق درجا(In-situ Combustion).

3-     روش‌های شیمیایی(Chemical Methods ): رانش با پلیمرها، سورفاکتانت‌ها، بازها و پلیمرهای مسیلی.

4-   روش‌های امتزاجی(Miscible Methods): تزریق گازهای هیدرو‌کربنی، تزریق CO2  و نیتروژن، همچنین تزریق گازهای حاصل از احتراق نیز بصورت امتزاجی یا غیر‌امتزاجی می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد.

 

آبروبی	روش‌های گرمایی	روش‌های شیمیایی	روش‌های امتزاجی
با افزایش فشار مخازن بطور فیزیکی باعث جابجایی نفت در مخزن از محل چاه‌های تزریقی به سمت چاه‌های تولیدی می گردد.	با کاهش ویسکوزیته نفت باعث جابجایی بهتر نفت در مخزن می گردد.	با کاهش کشش سطحی سطح تماس آب و نفت به وسیله تقطیر کردن بخار آب در مخزن باعث کاهش Sorw  می‌شود.	کاهش Sorw  با افزایش امتزاج به وسیله تبخیر یا میعان گاز و گازروبی.

 

 

 ·   هدف همه روش‌های EOR به حرکت واداشتن نفت‌های باقیمانده درون مخزن می‌باشد.

·  ضریب جابجایی نفت به وسیله کاهش ویسکوزیته(روش‌های گرمایی) یا با کاهش نیروی موئینگی و کشش سطحی (پلیمر روبی، تزریق متناوب آب و گاز) بهبود می‌یابد.

·  در یک پروژه EOR تعیین مقدار نفت باقیمانده در مخزن، مکانیسم‌های لازم برای بهبود برداشت و تجهیزات مورد استفاده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

 

-        آبــــروبی(Water Flooding):

 

آبروبی روشی مبتنی بر تزریق آب به درون چاه بوده و یکی از روش‌های بسیار پر استفاده در مراحل اولیه افزایش بهره‌وری آب می‌باشد.در این روش آب از طریق چاه‌های تزریق به درون مخزن پمپاژ می‌گردد.

 

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

آبرانی باعث افزایش فشار مخزن می‌گردد.

-         محدودیت‌های روش:

نفت‌های سنگین دارای نسبت جابجایی بالا در مخزن باقی می‌مانند.

مقداری ناهمگنی در مخازن مشکل ساز نخواهد بود ولی از مخازنی که دارای شکاف‌های بزرگ هستند باید اجتناب کرد.

- چالشها:

عدم سازگاری بین آب تزریق شده و مخزن ممکن است به ساختمان مخزن لطمه بزند.

سیالات درون مخزن بایستی طوری کنترل شوند که منجر به انحراف سیال‌های تولیدی ناخواسته شوند.

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                                     >25ºAPI

گرانروی                               <30cp

ترکیب                         غیر بحرانی

درجه اشباع                  نفت متحرک       >10%

نوع سازند                   ماسه سنگ/کربناته

 ضخامت                    غیر بحرانی

میانگین تراوایی            غیر بحرانی

 قابلیت انتقال               غیر بحرانی          

عمق                         غیر بحرانی         

 دما                          غیر بحرانی

 

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

 

- پلیمر- سورفاکتانت روبی Surfactant /Polymer Flooding)):

 

 

پلیمر/ سورفاکتانت روبی عبارت است از تزریق توده‌ای محتوی آب، سورفاکتانت، الکترولیت (نمک)، الکل و گاهی اوقات هیدروکربن(نفت) که توسط محلول غلیظی از پلیمر و آب به جلو رانده می شود.

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

کشش سطحی کاهش می یابد.( بهبود ضریب رانش جابجایی)

کنترل جابجایی (بهبود ضریب رانش حجمی)

-         محدودیت‌های روش:

- سازند بایستی نسبتاّ همگن باشد.

- ناحیه‌ای می تواند مطلوب باشد که بالای 50% آن با روش آبروبی، جاروب شود.

- مقدار زیاد سنگ‌های گچی یا رسی بدون آب نا‌مطلوب خواهند بود.

- سیستم‌های قابل استفاده با بهره وری مناسب در حالت‌های رفتاری کمی امکان پذیرند.

- با سورفاکتانت مقرون به صرفه از لحاظ اقتصادی میزان کلراید آب درون مخزن بایستی کمتر از 20000 ppm باشد.

- و غلظت یون‌های دو ظرفیتی نیز بایستی کمتر از 500 ppm  باشد.

-          چالش‌ها:

- سیستم پیچیده و گران

- امکان جداسازی ترکیبات با روش کروماتوگرافی.

- جذب بالای سورفاکتانت

- تأثیر متقابل سورفاکتانت و پلیمر

- تجزیه شدن ترکیبات شیمیایی در دمای زیاد

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                        >25ºAPI

گرانروی                       <20cp

ترکیب                         سبک یا متوسط

درجه اشباع                  >20% PV

نوع سازند                     ماسه سنگ

ضخامت                        >10 ft

میانگین تراوایی               >20 md

 قابلیت انتقال                 غیر بحرانی         

 عمق                            <8000ft

  دما                            <225 ^oF

درجه شوری آب             <150000 ppm TDS

درون مخزن

        توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

-        پلیـــــــمر روبی(Polymer Floodin):

افزودن پلیمر در روش آبروبی، که عبارت است از افزودن پلیمرهای انحلال‌پذیر به آب قبل از تزریق در مخزن.

 

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

     کنترل جابجایی (بهبود ضریب رانش حجمی)

-  محدودیت‌های روش:

- برای نفت‌های بسیار ویسکوز، پلیمرهای بسیار غلیظ باید بکار روند.

- پلیمر روبی اغلب وقتی نتایج خوبی به همراه خواهد داشت، که تزریق پلیمر قبل از بیشتر شدن افراطی نسبت آب به نفت در مخزن آغاز شود.

- رس جذب سطحی پلیمر را افزایش می دهد.

- بعضی از ناهمگونی‌های مخزن قابل قبول است ولی شکاف‌های وسیع عملیات را با مشکل مواجه می نماید. اگر چنین شکاف‌هایی در مخزن مورد مطالعه وجود داشت می بایست از تکنیک‌های ضربات پیوسته یا تزریق ژل پلیمر استفاده نمود.

-    چالش‌ها:

- تزریق کم نسبت به آب، می تواند در گام‌های نخست پلیمر روبی، بطور معکوس عمل نموده و ضریب بازیافت نفت را کاهش دهد.

- پلیمرهای آکریل آمید باعث کاهش بیش از حد ویسکوزیته و تخریب مواد شده و میزان شوری و درصد یون‌های دو ظرفیتی را بالا می‌برند.

- قیمت پلیمرهای صمغی گزانتین زیاد بوده، توسط باکتری‌ها تخریب گشته و دارای پتانسیل زیادی برای توده‌ای نمودن و تخریب سازند می‌باشند.

-      پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                       >18ºAPI

گرانروی                      <200cp

ترکیب                        غیر بحرانی

درجه اشباع                نفت متحرک   >10% PV

نوع سازند                    ماسه سنگ/کربناته        

 ضخامت                      غیر بحرانی

میانگین تراوایی              >20 md 

قابلیت انتقال                 غیر بحرانی      

عمق                           < 9000 ft

 دما                            < 225 ^oF

  

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

 

-   رانش با گازهای امتزاج پذیر(تزریق CO₂ ) [Miscible Gas Flooding]  :

گاز کربنیک روبی عبارتست از تزریق مقدار زیادی CO₂  (همراه با حداقل 15درصد هیدرو‌کربن‌های کم حجم) در مخزن برای ایجاد رانش امتزاجی.

 

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

CO₂   می تواند ترکیبات سبک و متوسط را از نفت استخراج نموده و چنانچه فشار زیاد باشد با امتزاج بیشتر باعث استخراج نفت از مخزن شود. ( رانش به وسیله گازهای تبخیر شده). ویسکوزیته کاهش یافته/ نفت متورم می شود.

 

-         محدودیت‌های روش:

-  ویسکوزیته بسیار پایین کربن دی‌اکسید باعث می شود، کنترل کمی بر روی جابجایی‌ها وجود داشته باشد.

- در دسترس بودن گاز کربن‌دی‌اکسید به مقدار زیاد.

-  چالش‌ها:

- جدایی سریع ₂ CO مشکل ساز می‌گردد.

- خوردگی در چاه‌های تولید.

- لزوم جداسازی گاز کربن‌دی‌اکسید از هیدروکربن‌های آماده برای فروش.

- فشرده کردن مجددکربن‌دی‌اکسید جداسازی شده، به منظور تزریق دوباره.

-  احتیاج به حجم عظیمی کربن‌دی‌اکسید، برای افزایش تعداد کمی بشکه نفت تولیدی

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                          >27ºAPI

گرانروی                       <10cp

ترکیب                         C₅ – C₂₀ (C₅ - C₁₂  

درجه اشباع                    >30% PV

نوع سازند                      ماسه سنگ/کربناته

 ضخامت                        نسبتاُ باریک

میانگین تراوایی               غیر بحرانی

قابلیت انتقال                   غیر بحرانی 

 عمق                             <2300 ft           

دما                                <250 ^oF

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

-    رانش با گازهای امتزاج پذیر(تزریق هیدروکربن‌ها ) Miscible Gas Flooding:

هیدروکربن روبی عبارتست از تزریق هیدروکربن‌های سبک گازی شکل درون مخزن برای ایجاد رانش امتزاجی.

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

- کاهش ویسکوزیته(گرانروی) نفت/ ازدیاد حجم نفت(متورم شدن نفت)/ رانش توسط گازهای چگالیده یا تبخیر شده

-         محدودیت‌های روش:

-   حداقل عمق با فشار لازم برای نگهداری امتزاج در حد امتزاج تولیدی تنظیم می گردد. فشار لازم برای پروژه های LPG حدوداَ 1200 psi و برای پروژه های رانش با گازهای پر فشار در حدود 3000 – 5000 psi  بوده و به نفت درون مخزن بستگی دارد.

-   حفاری شیب‌دار به دلیل اینکه به نیروی گرانش اجازه کنترل جابجایی را می‌دهد برای کاهش نسبت جابجایی‌های نامطلوب می‌تواند بسیار مناسب باشد.

چالش‌ها:

-  ویسکوزیته تأثیر بسزایی برضریب روبش افقی و عمودی دارد.

-  مقدار زیادی محصولات گران قیمت مورد نیاز است.

-  حلال به دام افتاده و قابل استفاده مجدد نیست.

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                   >27ºAPI               

گرانرو                  <10cp

ترکی                     C₂ – C₇

درجه اشبا        ع       >30% PV

نوع سازند           سنگ/کربناته   ماسه

ضخامت             نسبتاُ باریک

میانگین تراوایی    غیر بحرانی

قابلیت انتقال        غیر بحرانی  

 عمق                   >2000 ft       (LPG)           

                                >5000 ft      (Lean Gas)  

دما    <250^oF                   

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

-         گاز احتراق – نیتروژن روبی Nitrogen / Flue Gas Flooding:

 

نیتروژن یا گاز احتراق روبی عبارتست از تزریق مقدار زیادی گاز نیتروژن یا گازهای حاصل از سوختن، سوخت‌های مختلف در مخزن که می تواند با توجه به فشار و ترکیبات موجود به صورت امتزاج پذیر یا غیر امتزاجی انجام گردد.

-    به دلیل ارزان بودن گازهای مورد نظر تزریق مقادیر زیاد امکان پذیر است. تزریق نیتروژن یا گاز احتراق اغلب درپی تزریق گاز کربنیک یا هیدرو‌کربن‌های امتزاج پذیر صورت می‌گیرد. مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

- چنانچه فشار به اندازه کافی زیاد باشد، مقداری از ترکیبات سبک نفت خام که تبخیر گردیده‌اند باعث ایجاد رانش امتزاجی می‌گردند.

-  گازروبی توسط گازهای ارزان قیمتی صورت می‌گیرد که می توانند قسمت زیادی از حجم مخزن را اشغال نمایند.

-         محدودیت‌های روش:

- فقط در نفت‌های سبک و در فشارهای بالا امتزاج پذیری اتفاق می افتد،که به این منظور لازم است تا عمق مخزن زیاد باشد.

- حفاری شیب‌دار به دلیل اینکه به نیروی گرانش اجازه کنترل جابجایی را می‌دهد برای کاهش نسبت جابجایی‌های نامطلوب می‌تواند بسیار مناسب باشد.

-         چالش‌ها:

-  ویسکوزیته تأثیر بسزایی برضریب روبش افقی و عمودی دارد.

- تزریق گازهای احتراق، ایجاد خوردگی می‌نماید.

- در هنگام فروش گازهای غیر‌هیدروکربنی باید از محصولات جدا گردند.

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                          )برای نیتروژن   >24ºAPI (35ºAPI 

  گرانروی                       <10cp

ترکیب                             C₁ – C₇

درجه اشباع                       >30% PV

نوع سازند                    ماسه سنگ/ کربناته

 ضخامت       نسبتا" باریک( برای حفظ فشار نباید در حد بحرانی  باشد.)                

 میانگین تراوایی            غیر بحرانی

قابلیت انتقال                 غیر بحرانی         

عمق                               >4500 ft  

دما                            غیر بحرانی      

         

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

-         روشهای گرمایی( بخارروبی) Thermal (Steamflooding):

-         مکانیزم بهبود ضریب بازیافت:

-  کاهش ویسکوزیته / تقطیر بخار آب

- ایجاد فشار برای راندن نفت به سمت چاه‌های تولیدی

-         محدودیت‌های روش:

- قابل اجرا در مخازن نفت سنگین فشرده که جنس سازند در آنها ماسه سنگ یا ماسه فشرده باشد.

-  درجه اشباع نفت بایست بالا بوده، محدوده عملیات بیشتر از 20 feet ضخامت داشته باشد، تا از انتقال گرما(به منظور عدم اتلاف گرما) به سازندهای مجاور جلوگیری گردد.

- در نفتهای سبک فقط در صورتی که آب روبی به نتیجه نرسد، می‌توان از بخار روبی استفاده نمود.

-  مخازنی که در آنها از  بخارروبی استفاده می شود، بایستی تا حد ممکن کم عمق باشند، تا حرارت کمتری در سازند چاه اتلاف گردد.

- بخارروبی اغلب در مخازن کربناته بکار برده نمی شود.

- حدود 3/1 از نفت افزوده شده برای بدست آوردن بخار لازم در پروژه مصرف می گردد، که باعث افزایش قیمت نفت های فرآوری شده می گردد.

- برای تزریق بهتر مقداری خاک رس(حساس به آب) می تواند مفید باشد.

-         چالش‌ها:

- نسبت جابجایی های مخالف و کانالیزه شدن بخار.

-         پارامترهای مورد نیاز:

چگالی                          >35ºAPI (10-35 ºAPI )

 گرانروی                        >20 cp (10-5,000 cp)                 

ترکیب                      غیر بحرانی

درجه اشباع                    >500 bbl/acre-ft (>40-50% PV)

نوع سازند                  سنگ   ماسه

ضخامت                     >20 feet

 میانگین تراوایی          >200 md

قابلیت انتقال              >100 md ft / cp                      

عمق                            >200-5,000 feet

دما                          غیر بحرانی      

        

توجه: اکثر پارامترهای مورد نیاز با توجه به پروژه های موفقی که در آمریکای شمالی انجام شده است انتخاب گردیده و نزدیکی بسیاری با پارامترهای این پروژه‌ها دارند. داده‌ها تجاری نبوده و نزدیکی زیادی با محدودیت های عملی موجود دارند. این پارامترها جزو تکنولوژی‌های جدید به حساب نیامده و در محاسبات مختلف اقتصادی پاسخگو نیستند.

 

 

- خلاصه جدول بندی شده ضوابط روشهای ازدیاد برداشت نفت:

 

دما (ºF)	عمق (ft)	میانگین تراوایی (md)	ضخامت خالص (ft)	نوع سازند	درجه اشباع نفت	ترکیبات	گرانروی (cp)	چگالی ºAPI
N.C.	N.C.	N.C.	N.C.	ماسه سنگ/ کربناته	N.C. mobile oil	>10%	<30	>25	آبروبی
N.C.	>2000 (LPG) >5000 (H.P. gas)	N.C.	Thin unless dipping	ماسه سنگ/کربناته	>30% Pv	High % of C2-C7	<10	>35	هیدروکربن	روش های تزریق گاز
N.C.	>4500	N.C.	Thin unless dipping	ماسه سنگ/ کربناته	>30% PV	High % of C1-C7	<10	>24 >35 for N2	نیتروژن و گاز احتراق
N.C.	>2000	N.C.	Thin unless dipping	ماسه سنگ/ کربناته	>30% PV	High % of C5-C12	<15	>26	کربن دی اکسید
<175	<8000	>20	>10	ماسه سنگ  ارجحیت دارد	>30% PV	Light intermediate desired	<30	>25	سورفاکتانت/پلیمر	رانش شیمایی
<200	(normally) <9000	>10	N.C.	ماسه سنگ/ کربناته	>10% PV	N.C.	<150	>25	پلیمر
<200	<9000	>20	N.C.	ماسه سنگ  ارجحیت دارد	بیشتر از میزان باقیمانده در آبروبی	حاوی مقداری اسید آلی	<200	13-35	قلیا روبی
>150 ارجحتر است	>500	>10*	>10	ماسه یا ماسه سنگ با تخلخل زیاد	>40-50% PV	مقداری ترکیبات آسفالتین	<1000	<40 (10- 25 normally)	احتراق درجا	روش های گرمایی
N.C.	300- 5000	>200**	>20	ماسه یا ماسه سنگ با تخلخل زیاد	>40-50% PV	N.C.	>20	<25	بخار روبی

 

N.C. = غیر بحرانی

 

-    جدول زیر برخی از پارامترهای مؤثر در افزایش ضریب جابجایی های مختلف را به اختصار نشان مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می دهد:

 

ضریب رانش سطحی	ضریب رانش عمودی	ضریب جابجایی	روش ها
- تحت تأثیر محدودیت ها، موانع و اغتشاش ها. - رانش کم با وجود نسبت جابجایی مخالف زیاد.	- با ازدیاد ناهمگونی ها کاهش می یابد.	- ثابت نگه داشتن فشار مخزن - بهبود جابجایی نفت به سمت چاههای تولیدی با رانش آب	آب روبی
ــــــــ	- تحت تأثیر توزیع منطقه ای فشار.	- ثابت نگه داشتن فشار مخزن	تزریق گاز هیدروکربنی خشک
-  در نزدیکی سازند چاه محدود می گردد. - در دوره بعدی تزریق بخار باید بخار بیشتری تزریق گردد.	-  در نزدیکی سازند چاه  محدود می گردد. - لخته های ته نشین شده در اطراف سازند را حل می نماید.	- کاهش ویسکوزیته نفت - کاهش فشار اطراف سازند چاه	تزریق دوره ای بخار
- مخالف نسبت جابجایی	- تزریق بخار آب به دلیل تفاوت چگالی تأثیری ندارد.	- کاهش ویسکوزیته نفت - تقطیر بخار آب - رانش نفت به سمت چاه  تولیدی توسط فشار	بخار روبی
- افزایش همنوایی سطحی - کاهش کانالیزه شدن	- کاهش چگالی بی تأثیر است. - کاهش کانالیزه شدن عمودی	- تزریق آب بعد از بخار ایجاد یک ناحیه مخرب می نماید که میل به پیشروی در مخزن دارد.	تزریق متناوب آب  و بخار(WASP)
- سخت بودن کنترل پیشروی شعله - مخالف نسبت جابجایی	- ایجاد اختلاف چگالی - مخالف نسبت جابجایی	- کاهش ویسکوزیته نفت - گرادیان فشار باعث بهبود جابجایی نفت خام می گردد.	احتراق درجا
-افزایش نسبت جابجایی -افزایش همنوایی سطحی	ــــــــ	- کاهش کشش سطحی در  فصل مشترک - افزایش خاصیت ترکنندگی آب - انحلال نفت - افزایش جابجایی نفت	سورفاکتانت روبی
- بهبود کنترل جابجایی - کاهش ویسکوزیته برای  تنزل خاصیت موئینگی	- بهبود کنترل جابجایی - ایجاد لخته در سازن	- تکمیل آبروبی - کاهش ویسکوزیته آب تزریقی - کاهش جابجایی آب تزریقی	پلیمر روبی
- مخالف نسبت جابجایی - ایجاد لایه سخت در مخازن کربناته - توسعه سریع و مناسب	- مخالف نسبت جابجایی - ایجاد اختلاف چگالی - از بین رفتن ترکیبات  آسفالتین در نزدیکی تجهیزات تزریق - خوردگی و فرسودگی	- کاهش ویسکوزیته - متورم شدن نفت - تبخیر گاز - کاهش کشش سطحی	رانش با گازهای امتزاج پذیر(CO2)
- مخالف نسبت جابجایی - توسعه سریع و مناسب	- ایجاد اختلاف چگالی - مخالف نسبت جابجایی	- کاهش ویسکوزیته - متورم شدن نفت - تبخیر و میعان گاز - کاهش کشش سطحی	رانش با گازهای هیدروکربنی امتزاج پذیر
- مخالف نسبت جابجایی - توسعه سریع و مناسب	- ایجاد اختلاف چگالی - مخالف نسبت جابجایی	- تبخیر ترکیبات نفت های سبک - بایستی امتزاج صورت بگیرد ولی اغلب برای ثابت نگه داشتن فشار مخزن تزریق صورت         می گیرد.	تزریق نیتروژن و گازهای احتراق
-  افزایش همنوایی سطحی - کاهش کانالیزه شدن	-  تحت تأثیر اختلاف چگالی بهره وری ممکن است کاهش یابد.	- کاهش جابجایی آب تزریقی - تثبیت فشار مخزن	تزریق متناوب گاز  و آب(WAG)
- بسته شدن مجاری ما بین سیالات تزریقی و استخراجی  در مخزن - بسته شدن مسیر آب در مناطق با تراوایی زیاد	- بسته شدن مجاری ما بین سیالات تزریقی و استخراجی  در مخزن - بسته شدن مسیر آب در مناطق با تراوایی زیاد	N/A	میکروبی

 

سئوالات آزمون مرحله دوم شانزدهمین المپیاد شیمی کشوری 2

ادامه سئوالات آزمون مرحله دوم شانزدهمین المپیاد شیمی کشوری

۲۶- در دما و غلظت مولی یکسان، محلول کدام یک از نمکهای زیر رسانایی الکتریکی بیشتری دارد؟

الف) Na₂SO₄                                ب) NaCl

ج) Na₃PO₄                                             د) رسانایی هر سه نمک برابر است.

 

۲۷- در کروماتوگرافی تبادلگر یون، محلول کدام یک از نمک های زیر رسانایی الکتریکی بیشتری دارد؟

الف) شعاع یون ها                          ب) تمایل به فاز ساکن و متحرک

ج) حرم یون ها                              د) غلظت یون ها در نمونه

 

۲۸- افزایش دما و کاهش فشار به ترتیب چه اثری بر حل پذیری گاز متان در آب دارد؟

الف) کاهش - کاهش                    ب) کاهش - افزایش

ج) افزایش - کاهش                       د)  افزایش - افزایش

 

۲۹- از واکنش ۲۱ گرم فلز روی با ۱۵ گرم گوگرد ۲۵ گرم روی سولفید به دست آمده است. بهره درصدی این واکنش چقدر است؟(Zn=65g/mol , S=32g/mol)

الف) 85%      ب) 60%       ج) 75%     د) 80%

 

30- می خواهیم 500 میلی لیتر محلول 500ppm نسبت به ^+K از نمک های KNO₃, K₂SO₄, K₃PO₄ تهیه کنیم. در کدام مورد به وزن بیشتری از نمک احتیاج است؟

الف) K₃PO₄   M= 212 

ب) K₂SO₄     M= 174

ج) KNO₃      M= 101 

د) چون غلظت ثابت است، وزن یکسانی از هرسه نمک مورد نیاز است.

 

۳۱- مولالیته محلول ۰.۷ مولار ساکارز، C₁₂H₂₂O₁₁ در آب چقدر است؟ چگالی این محلول 1.075 گرم بر میلی لیتر و وزن مولکولی ساکارز 342 گرم بر مول می باشد.

الف)0.7      ب) 0.84      ج) 1.075     د) 1

 

 ۳۲- ۵۰۰ میلی لیتر محلول ۱۰ درصد وزنی از اسید جامد H₂A  را تهیه کرده ایم. 40 میلی لیتر از این اسید با 20 میلی لیتر سود 1 مولار به طور کامل خنثی می شود. جرم مولکولی اسید H₂A چقدر است؟ ( چگالی محلول 10 درصد اسید را برابر یک گرم بر میلی لیتر در نظر بگیرید.)

الف)400      ب) 800      ج) 200     د) 600

 

33- در قانون بویل، به حاصلضرب فشار در حجم یک نمونه گاز در دمای ثابت، ثابت بویل می گویند. اگر این ثابت برای یک نمونه گاز در دمای ۲۷^oC برابر ۱۰L  atm باشد، آن گاه حجم این نمونه گاز زیر فشار 0.2atm در دمای داده شده برحسب لیتر کدام است؟

الف)12       ب) 2         ج) 10        د) 50

 

 

34- فشار هوا در ارتفاع 50 کیلومتری از سطح زمین 1.50 میلی متر جیوه است ( 1 اتمسفر فشار برابر است با 760 میلی متر جیوه فشار ). 1 لیتر هوا در ارتفاع نزدیک به 10^19*5.018 ذره ( مولکول یا اتم) را در خود دارد. با توجه به آن، حجم مولی هوا در ارتفاع داده شده تقریباً برابر با ...... لیتر است.( 1 مول هوا دارای 10^23*6.022 ذره اعم از مولکول یا اتم است.)

الف)15000      ب) 12000      ج) 22.4     د) 24.6

 

35- جرم ۱ مول جسم A سه برابر جرم 1 مول جسم B است. اگر گرمای سوختن 1 گرم از هر یک از A و B در شرایط یکسان به ترتیب برابر با 45 و 50 کیلوژول باشد، آن گاه نسبت گرمای مولی سوختن  A به B در همان شرایط کدام است؟

 الف)2.7      ب) 3.0      ج) 0.9     د) 1.11

 

36- واکنش تجزیه AB گازی شکل به مولکولهای گازی شکل A و B در فشار ثابت به گونه ای است که آنتالپی محصولات بیشتر از آنتالپی مواد اولیه است:

الف) بی نظمی در آن تغییر نمی کند.

ب) گرماده است.

ج) با کاهش بی نظمی همراه است.

 د) گرماگیر است.

 

37- وقتی 100 گرم آهن را در فشار ثابت 1 اتمسفر از دمای 25^oC الی 35^oC گرم می کنیم، آنتالپی آن به مقدار 451j افزایش می یابد، ظرفیت گرمایی ویژه آهن برحسب j/g^oC کدام است؟

 الف)45.1      ب) 4.51      ج) 0.451     د) 0.2255

 

 ۳۸- واکنش N₂O₄ (g) -----> 2NO₂ (g)  با تغییر آنتالپی 57.2 kj  در دمای مناسب تا حد رضایت بخشی خود به خود پیشرفت می کند. کدام عامل این واکنش را به پیش می برد؟

الف) تغییرذ آنتالپی          ب) تغییر آنتروپی      ج) تغییر انرژی      د) تغییر دما

 

۳9- تغییر H^o_f گاز استیلن گازی، C₂H₂ ، در دمای 25^oC برابر kj/mol 226.73 می باشد. گرمای آزاد شده از تجزیه یک لیتر گاز استیلن با فشار 1 اتمسفر در دمای  25^oC به کربن و گاز هیدروژن برحسب کیلوژول کدام است؟( فرض کنید حجم 1 مول گاز استیلن در شرایط ذکر شده برابر 24 لیتر باشد.)H=1 , C=12

الف) 9.447          ب) 8.720      ج) 10.122      د) 22.673

 

40-  فرض کنید آنتالپی پیوند O-H در H₂O گازی و H₂O₂ گازی مثل هم باشد. هرگاه آنتالپی تفکیک H₂O گازی و H₂O₂ گازی به اتم های تشکیل دهنده به ترتیب 856 و 1069 Kj/mol باشد، آنتالپی پیوند O-O در H-O-O-H برحسب کیلوژول بر مول کدام است؟( در شرایط یکسان)

الف) 106.5          ب) 428      ج) 534.5      د) 213

 

41- گرمای سوختن مولی اتان ۱۵۶۰ کیلو ژول بر مول و گرمای سوختن مولی پروپان ۲۲۰۰ کیلوژول بر مول است. گرمای سوختن یک گرم بوتان برحسب کیلوژول چقدر است؟

 

الف) ۲۱          ب) ۱۰۰      ج) ۴۹      د) ۸۲

 

۴۲- نسبت تعداد ایزومرهای ساختاری با عامل الکلی به تعداد ایزومرهای ساختاری با عامل اتری برای فرمول مولکولی C₄H₁₀O چیست؟

الف) 3/2          ب) 3/4      ج) 2      د) 2/3

 

43- مخلوط دی اتیل اتر و اتیلن به دست آمده از گرم کردن ۴۶ گرم اتانول در مجاورت سولفوریک اسید، در شرایط متعارفی با ۵.۶ لیتر هیدروژن به طور کامل واکنش می دهد. نسبت مولی اتیلن به دی اتیل اتر چقدر است؟ O=16 , C=12 , H=1

الف) 3/2            ب) 2/3            ج) 0.6         د) 1.6

 

44- چند ایزومر ساختاری با فرمول مولکولی C₆H₁₂ مشتق شده از 1- بوتن وجود دارد؟

الف) 4                ب) 2              ج) 1            د) 3

 

۴۵- برای ترکیبی با فرمول مولکولی C₄H₉I چند ایزومر ساختاری می توان در نظ گرفت؟

الف) 3                ب) 4              ج) 2            د) 5

 

46- اگر یکی از هیدروژنهای نفتالن با گروه متیل جایگزین شود، امکان تشکیل چند ایزومر ساختاری وجود دارد؟

الف) 4                ب) 1              ج) 3            د) 2

 

۴۷- کدام گزینه ترتیب قطبیت مولکولهای زیر را درست نشان می دهد؟

 

الف) ۱<۲<۳            ب) ۳<۱<۲          ج) ۲<۳<۱            د) ۲<۱<۳

 

۴۸- چه تعداد از مولکول های زیر دارای شکل هندسی مسطح می باشند؟

 

الف) ۳            ب) ۴          ج) ۲            د) ۱

 

سئوالات ۴۹ و ۵۰ موجود نمی باشد. در صورت اطلاع این سئوال ها را برای ما email نمایید.

با تشکر فراوان

سئوالات آزمون مرحله دوم شانزدهمین المپیاد شیمی کشوری

باسمه تعالی

سئوالات آزمون مرحله دوم شانزدهمین المپیاد شیمی کشوری

۱ اردیبهشت ۱۳۸۵

سئوالات چند گزینه ای       مدت آزمون: ۱۰۰ دقیقه

---

۱- در چه تعداد از ترکیب های یونی به فرمول XF_{2 -} MgX _- X₂SO_{4 -} X₂O_{3 -} Na₂X - XPO₄  عنصر X از زاست به چپ به گروههای اصلی دوم و سوم و ششم تعلق دارد؟

الف) ۳-۳    ب)۱-۳   ج) ۲-۲   د) ۳-۱

 

۲- ترکیبی متشکل از دو عنصر A , B است. این ترکیب شامل ۷۰٪ از عنصر A است. از طرفی نسبت وزن اتمی عنصر A به عنصر B برابر 3.5 است فرمول تجربی این ترکیب کدام است؟

الف) A₂B₃    ب)A₃B₂   ج) A₃B  د) AB₃

 

3- در چه تعداد از گونه های شیمیایی زیر آرایش هندسی اتم ها یا گروه ها پیرامون اتم مرکزی به صورت چهار وجهی است؟

SnF_{4 -} PCl_{4 -} POCl_{3 -} S₂O₃^2-_- H₃BNH_{3 -} SF₆

الف) ۲       ب)۶      ج) ۳       د) ۵

۴- در چه تعداد از واکنش های زیر آنتالپی واکنش با آنتالپی تشکیل یکسان است؟

1) 1/2N_{2(g) +}  3/2H₂(g) -----> NH₃ 

2) Cl(g) + Na(s) -----> NaCl(s)      

3)H₂O(g)-----> 2H(g) + 1/2O₂       

4) C(s) + 2Cl₂(g) ----> CCl₄(l) 

      

۵- جرم مولی گلوکز(C₆H₁₂O₆) برابر ۱۸۰g/mol و N_A عددآووگادرو است. کدام یک از عبارت های زیر نادرست است؟

 الف) ۰/۹۰ گرم گلوکز دارای N_A*3 اتم کربن است.

ب) محلول M 0.5 گلوکز دارای ۹۰ گرم گلوکز در لیتر محلول است.

ج) جرم ۰۰/۱ میلی مول از گلوکز برابر ۱۸۰ میلی گرم است.

د) ۱۰۰ میلی لیتر محلول ۱۰/۰ مولار گلوکز ۱۸ گرم گلوکز دارد.

 

۶- کدام آرایش الکترونی برای یک اتم خنثی یا یک یون در حالت آن مجاز نیست؟

الف) 1s^2- 2s^1 2p^6 3d^5

ب) 1s^2-2s^2 2p^6

ج) 1s^2 - 2s^2 2p^6 - 3s^2 3p^6 3d^3

د) 1s^2 - 2s^2 2p^6 - 3s^2 3p^6 3d^10 - 4s^1

 

7- الکترونگاتیوی عنصرهای زیر در داخل پرانتز داده شده است ؟

             A(0.7) – B(1.1) – C (1.6) – D(2.5) – E (1.7)

خصلت یونی کدام پیوند از همه بیشتر است؟

الف) C-D    ب)A-B   ج) A-E  د) E-d

 

 

۸- فاصله بین یونهای سدیم در NaCl برابر ۵۶۶pm است. شعاع یون مثبت Na برابر ۵۶.۴٪ شعاع یون منفی Cl است. شعاع آنیون و کاتیون از راست به چپ کدام است؟

الف)181pm,۱۰۲pm

ب) 102pm, ۱۸۱pm

ج) ۹۲pm,۱۹۱pm

د)191pm,۹۲pm

 

9- فرمول شیمیایی کدام ترکیب صحیح است؟

الف) سدیم آلومینات NaAlO₂

ب) آلومینیم فسفیت AlP

ج) آلومینیم نیتریت AlN

د) آلومینیم سولفیت Al(HSO₃)₃

 

10- انرژی شبکه کدام ترکیب یونی از همه بیشتر است؟

الف) BF₃    ب) CaO   ج) CsF  د) Al₂O₃

 

11- عدد اکسایش گوگرد در PSCl₃, NH₄HSO₃, FeS₂ به تر تیب از چپ به راست کدام اند؟

الف) 2- , 3- , 1- 

ب)1+,4+,1.5-

ج)2-,4+,2-

د)1+, 4+,1-

 

12- 100 میلی لیتر محلول یک مولار سدیم را با 200 میلی لیتر محلول 0.5 مولار باریم نیترات مخلوط می کنیم. پس از صاف کردن رسوب سفید حاصل و شست و شوی آن، حجم محلول زیر صافی را به 250 میلی لیتر می رسانیم. مولاریته محلول سدیم نیترات چقدر است؟

الف) 0.8    ب) 1.6   ج) 0.4  د) 0.6

 

13- تجزیه شیمیایی یک اسید مجهول نشان می دهد که مقدار کلر موجود در آن هم ارز ۱.۶۹ گرم نقره کلرید است. این اسید کدام است؟ ( Ag=107/87 , Cl= 35.5)

الف) HClO₄(M=100.5)             ب) HClO₃(M=84.5)

ج) HClO₂(M=68.5)                   د)HClO(M=52.5)

 

۱۴ - با توجه به ساختار هیپوفسفرو اسید که اسید یک ظرفیتی است، عبارت کدام گزینه درست است؟

الف) عدد اکسایش فسفر 3+ است.

ب) برای خنثی کردن 1 مول از این اسید به 3 مول سدیم هیدروکسید نیاز است.

ج) هیدروژنی خاصیت اسیدی دارد که بطور مستقیم به فسفر متصل است.

د) در این مولکول بر مبنای قاعده لوویس 4 جفت الکترون ناپیوندی وجود دارد.

 

 15- در فشار معین، نقطه جوش کدام یک از محلول های آبی کلسیم کلرید (M=111) بیشتر است؟

 الف) محلول 1 مولار                   ب) محلول 1 مولال

ج) محلول 55.5 گرم CaCl₂             د) محلول 5 درصد وزنی

 

16- از واکنش کامل 100 گرم  از هر یک از اسیدهای H^35.5Cl, H^35Cl ,H^37Cl  با فلز روی، در کدام مورد حجم گاز هیدرزن تولید شده بیشتر است؟

الف) حجم گاز تولید شده در هر سه مورد یکسان است.      ب) H^37Cl

ج)  H^35.5Cl                                                                د) H^35Cl

 

 17- عدد اکسایش نیتروژن در کدام دو گونه ی شیمیایی یکسان است؟

 الف) N₂H₄, HN₃    ب) N₂O, NH₂OH   ج) NH^+₄, HCN  د) NO₂Cl, NO^-₂

 

18- در کدام دو گونه ی شیمیایی، شکل های هندسی مشابه اند؟

الف) SF₄, PO^3-₄    ب)   CS₂,NO^+₂    ج) I^-₃, O₃   د) HCO^-₃, HN^+₄

 

19- در کدام مولکول ناقطبی، تعداد پیوندهای کووالانسی بیشتر است؟

 الف) N₂O₄

ب) PCl₅ (گاز) (آرایش هندسی دو هرمی با قاعده مثلث)

ج) CH₃NCO (متیل ایزوسیانات)

د) XeF₄ (زنون یک گاز نجیب است)(آرایش هندسی مسطح)

 

20- کدام ساختمان بلور درست نشان داده نشده است؟

 

 

21-کدام گونه شیمیایی، زاویه پیوند بزرگتری دارد؟

الف) SO^2-₃    ب)  NH^-₂   ج) CO^2-₃     د) N₂F₂

 

22- اگر آرایش الکترونی دو عنصر x و y به ترتیب به 3p^1 و 3s^2 ختم شده باشد،کدام مقایسه درست است؟

الف) IE₃y >> IE₃x    ب) rx^3+=ry^2+  ج) IE₁y1y    د) rx>ry

 

23- با توجه به نظریه VSEPR در کدام مورد اوربیتال زوج الکترون تنها نسبت به زوج های پیوندی، بیشترین زاویه را دارد؟

الف) NH₃    ب)  CO   ج) SnCl₂     د) H₂O

 

۲۴- در کدام ماده، نیروی جاذبه بین مولکولی تنها از نوع نیروی جاذبه ی لاندن است؟ 

الف) HBr    ب)  MgO   ج) CH₄     د) H₂O

 

25- محلول آبی 0.1 مولال کدام یک از نمکهای زیر در دمای کمتری منجمد می شود؟

الف) باریم کلرید    ب)  شکر   ج) سدیم نیترات     د) پتاسیم کلرید

ادامه دارد...

المپیاد جهانی شیمی

باسمه تعالی

اُلَمپیاد جهانی شیمی بعد از المپیاد ریاضی پر سابقه‌ترین المپیاد علمی جهان است. اولین المپیاد شیمی در سال 1968 با حضور سه کشور چکسلواکی،لهستان و مجارستان در پراگ برگزار گردید.سالهای بعد نیز این المپیاد به میزبانی کشورهای بلوک شرق برگزار گردید که به ترتیب کشورهای لهستان، مجارستان، شوروی، بلغارستان،رومانی، مجارستان، آلمان شرقی، چکسلواکی، لهستان و شوروی میزبان سنوات مختلف بودند. در سال 1980 اتریش به عنوان اولین کشور غربی میزبان این مسابقات بوده و کشور سوئد به غنوان دومین کشور بلوک غرب در سال 1982 میزبانی این مسابقات به عهده گرفت.با پیوستن کشورهای مختلف این المپیاد از حالت منطقه‌ای خارج شده و اعتباری جهانی کسب نمود. بطوریکه در بیست و دومین المپیاد جهانی شیمی که در سال 1990 در کشور فرانسه برگزار گردید، 30 کشور از سراسر جهان شرکت نموده و به رقابت علمی در زمینه شیمی پرداختند. المپیاد بیست و سوم در لهستان،بیست و چهارم در امریکا، بیست و پنجم با شرکت 38 کشور در ایتالیا،بیست وششم با شرکت 42 کشور در نروژ، بیست و هفتم در چین و بیست وهشتم با شرکت 45 کشور در روسیه برگزار گردید.هدف از برگزاری این مسابقات تبادل اطلاعات مابین کشورهای مختلف و سنجش میزان دانش واستعدادهای جوانان سراسر جهان در رشته شیمی در قالب یک رقابت سالم و دوستانه می‌‌باشد. تهیه سئوالات به عهده کشور میزبان بوده و کمیته‌ای علمی از کشور میزبان سئوالات را در دو بخش عملی و تئوری طراحی می‌‌نمایند. همچنین این کمیته دفترچه‌ای تحت عنوان دفترچه راهنما حاوی تعدادی سئوال در زمینه‌های مختلف علم شیمی و پاسخ آنها تدارک دیده و به منظور آشنایی کشورهای شرکت کننده با سطح سئوالات المپیاد آن سال برای هر کشور ارسال می‌‌نماید. لازم به ذکر است که کشورهایی که تمایل به شرکت در المپیاد جهانی و اعزام تیم دانش آموزی به این مسابقات را دارند، بایستی هر ساله دو نفر نماینده را به عنوان و به منظور آشنایی با نحوه برگزرای مسابقات به کشور میزبان بفرستند، البته از دوره بیست و پنجم این نظارت برای دو سال متوالی انجام می‌شود. حضور این نمایندگان به منزله مجوز شرکت در مسابقات می‌‌باشد. سئوالات مسابقه روز قبل از مسابقه ابتدا در حضور داوران یعنی سرپرستان تیمها مطرح شده و پس از شنیدن اظهار نظرهای آنها سئوالات اصلاح و بارم بندی شده به تصویب نهایی می‌‌رسند. پس از تصویب سئوالات برای ترجمه به زبان هر کشور در اختیار سرپرست اول تیم اعزامی آن کشور که در

 

هیئت داوران نیز حق رأی دارد، قرار می‌‌گیرد و سرپرست موظف است سئوالات ترجمه شده را تا 4 ساعت قبل از شروع مسابقه پاکنویس شده در اختیار رئیس کمیته برگزاری قرار دهد. محل اقامت سرپرست ها با محل اقامت تیم فاصله زیادی داشته و ارتباط تلفنی مابین این دو محل امکانپذیر نمی‌باشد. سئوالات در زمینه‌های مختلف علم شیمی از جمله شیمی آلی، معدنی، تجزیه، بیوشیمی، پلیمر و شیمی فیزیک می‌‌باشد. امتحان عملی 40 درصد از امتیاز کل را به خود اختصاص داده و مدت آن 5 ساعت می‌‌باشد. امتحان تئوری نیز که 60 درصد امتیاز کل را به خود اختصاص می‌‌دهد در 5 ساعت برگزار می‌شود. بعد از تصحیح اوراق یک روز قبل از مراسم پایانی هیئت داوران در مورد مدالها تصمیم گیری می‌‌نماید. طبق مقررات به 8 درصد از کل شرکت کنندگان مدال طلا، 20 درصد مدال نقره و 30 درصد مدال برنز تعلق می‌‌گیرد.

منابع:

1- المپیادهای شیمی دکتر داور محمدی بقاعی

2- المپیادهای بین المللی شیمی دکتر منصور عابدینی

 و ...

بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت2 (آشنایی با سازندهای نفتی ایران)

بسمه تعالی 

سازندهای نفتی ایران:

 

- مقالات مرتبط:

۱- ازدیاد برداشت نفت

۲- بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت 1 (مختصری از تاریخجه نفت)

۳- بررسی روشهای ازدیاد برداشت نفت 3( آشنایی با روشهای مختلف)

 

تا سال 1307 تمام نفت  تولیدی ایران مربوط به میدان نفتون می شد که بعدها به مسجد سلیمان تغییر نام داده شد، اما از این سال به بعد میادین دیگری از جمله هفتکل(1307) ، گچساران ( 1309 ) ، آغاجاری (1315) و میادین نفتی لالی و نفت سفید(1317) کشف و مورد بهره برداری قرار گرفت . در سال 1335 در ناحیه قم در تاقدیس البرز نفت و در سال 1337 در میدان سراچه گاز کشف شد که این نخستین کشف مواد نفتی به مقدار قابل ملاحظه در خارج از حوضه زاگرس بود. در سال 1345 در دشت مغان و در سال 1346 در گرگان به ترتیب نفت و گاز کشف شد ، که اولی به دلیل تراوایی کم سنگ مخزن و دومی به دلیل بهره دهی پایین چاه اقتصادی تشخیص داده نشده و مورد بهره برداری قرار نگرفت. در سال 1347 میدان عظیم گازی خانگیران و در سال 1360 میدان گازی گنبدلی در حوضه رسوبی کپه داغ کشف گردید. ولی با تمام این اوصاف هنوز این مهم ترین حوضه نفتی ایران می باشد. و اغلب میادین مهم نفتی در این حوضه واقع شده است.

 

 

برای حوضه زاگرس تاکنون تقسیمات متعددی ارائه شده است و هر تقسیم بندی بر اساس عامل ویژه ای صورت گرفته است. مشهورترین طبقه بندی بوسیله FALCON در 1961 ارائه شده است که زاگرس را از شمال شرقی به جنوب غربی به سه زون تقسیم بندی نموده است، که این زونها عبارتند از :

 

1-    زون ساختمانی پیچیده همراه سنگهای دگرگونی: حد شمال شرقی این زون در تداخل با سنگ های زون ارومیه دختر به خوبی روشن نیست و اطلاعات موجود در این زمینه فقط متعلق به حاشیه جنوب غربی این زون است که به عنوان تراست اصلی زاگرس معرفی شده است. این منطقه در واقع محل برخورد صفحات عربستان و ایران مرکزی بوده است.

 

2-    زون تراستهای هم آغوش( Imbricated Thrust Zone ): این منطقه در شمال شرقی کمربند چین های ساده واقع گردیده است و سنگهای دگرگونی در این منطقه وجود ندارد.

 

3-    کمربند ساده چین خورده (Simply Folded Belt) : این منطقه جنوبی ترین بخش چین خوردگی زاگرس است و با ساختمان های تاقدیسی نامتقارن در امتداد کلی شمال غربی _ جنوب شرقی مشخص می گردد. منابع هیدروکربوری جنوب غرب ایران عمدتا" محدود به کمربند چین خورده ساده می باشد. این کمربند چین خورده به چند قسمت تقسیم شده است که محدود به چند ساختار ساختمانی هستند. این قسمت ها ویژگی های هیدروکربوری خاص خود را دارند. تقسیمات این کمربند عبارتست از :

 

-        فرو افتادگی دزفول( Dezful Embayment ): که محدود به گسل کازرون در شرق و زون خمشی بالارود در شمال است. فرو افتادگی دزفول بطور کلی به ناحیه ای اطلاق می گردد که در آن آسماری فاقد رخنمون است. این ناحیه در برگیرنده حدود پانزده کیلومتر رسوبات از پالئوزوئیک تا عهد حاضر است. و اکثر میدان های نفتی ایران در این ناحیه قرار دارند. این ناحیه دارای سیستم نفتی متفاوت با دیگر نواحی هیدروکربوری ایران بوده واز شناخته شده ترین نواحی هیدروکربوری محسوب می شود.

 

-        ناحیه فارس(Fars Area ): محدوده این زون ساختمانی عبارتست از حد غربی گسل کازرون ، حدشرقی خط فرضی جدا کننده هینترلند ( Hinterland ) بندر عباس از فارس، حد شمالی به تراست ها و حد جنوبی خط ساحلی خلیج فارس است. در این مطلب منظور از ناحیه فارس زون های ساختمانی فارس و هینترلند بندر عباس است که حد شرقی آن گسل میناب است و به دو بخش فارس شمالی و جنوبی تقسیم می شود. تداوم پشته ای از پی سنگ سیرعربی از طریق قطر به زیر این منطقه موجب پیدایش شرایط پلاتفرمی از مزوزوئیک تا زمان حال در ناحیه فارس شده است. وجود گنبدهای نمکی و اثر آنها در تاقدیس های زون فارس از ویژگی های مهم ساختمانی این منطقه به شمار می رود. تاقدیس های این منطقه جهت یافتگی های گوناگونی دارند. بطوری که علاوه بر جهت یافتگی زاگرس در جهت شرقی _ غربی  و شمال شرقی _ جنوب غربی  نیز دیده می شوند. ناحیه فارس از نواحی گاز خیز مشهور دنیا به حساب می آید. این منطقه سیستم نفتی متفاوتی نسبت به فروافتادگی دزفول دارد و میدان های کنگان و دالان از میدان های عظیم گازی این منطقه محسوب می شوند.

 

-        هینترلند بندر عباس(Bandar Abbas Hinterland ): هینترلند بندر عباس محدود به گسل زندان-میناب در شرق ، شمال آن خط واره ای در نظر گرفته شده است و حد جنوبی آن جبهه چین خورده زاگرس است. اکثریت تاقدیس های این منطقه راستای محوری شرقی _غربی و شمال شرقی _جنوب غربی دارند.

 

-        لرستان: این ناحیه از جنوب به خمش بالارود ، از شمال و شمال غرب به مرز ایران و عراق منتهی می شود. لرستان دارای منابع نفتی و گازی می باشد.

 

 

حوضه زاگرس که در جنوب غرب ایران و شمال عراق قرار گرفته است از لحاظ موقعیت تکتونیک صفحه ای حاشیهء تکتونیکی شده عربستان را تشکیل می دهد. تاریخچه زمین شناسی آن شامل دوره های طولانی مدت فرونشست و رسوبگذاری می باشد که همراه با دوره های کوتاه مدت بالاآمدگی و عدم رسوبگذاری است. حرکات تکتونیکی تنها در میوسن _ پلیوسن شدیدا" زاگرس را تحت تأثیر قرار داده اند که اکنون نیز ادامه دارد و موجب شکل گیری تاقدیس های کشیده شده است . عمدهخ تله های نفتی این ناحیه را این ساختارها تشکیل می دهند.

قدیمی ترین رسوبات ناحیه فارس دارای سن پرکامبرین هستند و از رخساره های تبخیری سازند هرمز تشکیل شده اند. بالاآمدگی منطقه ای در دونین و کربنیفر ناحیه فارس را تحت تأثیر قرار داده و موجب حذف شدن مقدار زیادی از بخش پایین پالئوزوئیک در مناطق زیادی و نهشته شدن سازند فراقان شده است. سپس در پرمین میانی فرونشست و نهشته شدن منطقه ای در ناحیه فارس شروع شده و رژیم رسوباتی کربناته شیل های آهکی حکم فرما شده و این وضعیت با دوره های کوتاه مدت بالاآمدگی، عدم رسوبگذاری و قطع شدگی رسوبات تا پایان پالئوژن ادامه داشته است. در توالیهای تریاس و ژوراسیک رخساره های تبخیری دیده می شود. با نهشته شدن آهک های آسماری که سنگ مخزن عمده مخازن نفت ایران می باشد، این سیکل بلند مدت رسوبی به الیگوسن و میوسن ختم می شود.

در نئوژن تغییرات عمده ای در چارچوب رسوبی زاگرس رخ می دهد و تبدیل به قسمتی ناپایدار در حوضه خاورمیانه می شود، در اوایل میوسن رسوبات نئوژن خیلی زخیم است و شامل نهشته های تبخیری سازند گچساران می باشد که پوش سنگ مخزن آسماری را تشکیل می دهد. در پی کوهزائی میوسن تا زمان حال رسوبات تخریبی قاره ای آغاجاری، رسوبات دریایی سازند میشان و ممبر آهکی گوری نهشته شده است و سپس رسوبات درشت دانه کنگلومرایی از نوع مولاس نهشته شده که به عنوان سازند بختیاری شناخته می شود و دارای ضخامت خیلی زیاد می باشد و با نا پیوستگی زاویه ای روی سنگ های قدیمی تری قرار می گیرد. رسوبات نئوژن در فرو افتادگی دزفول دارای ضخامت و گسترش بیشتری نسبت به سایر قسمت های زاگرس هستند.

 - سیستم های نفتی زاگرس:

سِستم نفتی فرو افتادگی دزفول:  فرو افتادگی دزفول در مجاورت ناحیه فارس قرار دارد. در فرو افتادگی دزفول پختگی سنگ منشاء و زایش نفت و تشکیل تله های نفتی و دیگر حوادث تعیین کننده سیستم نفتی فرآیندهای نسبتا" جوانی هستند که در 15 میلیون سال اخیر روی داده اند. تجمع سریع 1500 تا 2000 متر نمک و انیدریت سازند گچساران در اوایل میوسن رخ داده و طی آن سنگ منشاء کژدمی در اکثر مناطق فرو افتادگی دزفول، به جز در مناطق شمال غرب ، به سطح پختگی لازم برای زایش نفت رسیده است. همزمان با آن تشکیل چین های بزرگ زاگرس و شکل گیری نفت گیرها موجب انباشته شدن نفت در فروافتادگی دزفول شده است. در ناحیه فارس سازندهای گچساران ، آغاجاری و بختیاری، برخلاف فروافتادگی دزفول، دارای گسترش و ضخامت کمتری هستند.

در قسمت های کوهستانی فروافتادگی دزفول، بالاآمدگی موجب شده استکه سازند کژدمی به پختگی کامل نرسد، مانند کوه بنگستان، درحالیکه در فاصله نسبتا" کم (15 کیلومتری جنوب غربی همین محل) به علت فرو نشست کافی، این سازند به پختگی رسیده است مانند میدان آغاجاری در قسمتهای ساحلی فرو افتادگی دزفول فرونشست کمتر دیده می شود و سازند کژدمی در ابتدای پختگی حرارتی می باشد.

 

حرکات کوه زایی در میوسن پیشین و بالا آمدگی های حاصل آن موجب ایجاد شرایطی شدند که دائما" نفت تولید و انباشته شود نفته9ا پس از تولید در گروه بنگستان قرار می گرفتند و پس از آنکه سنگ پوشهای پابده و گورپی در اثر گسلش بریده شدند نفت به سازند آسماری مهاجرت نموده است.

به طور کلی نفت موجود در فرو افتادگی دزفول را می توان در دو خانواده طبقه بندی نمود، خانواده اول نفت موجود در شمال شرقی فروافتادگی دزفول می باشد و از این نمونه می توان به نفت آسماری میدان پرسیاه که دارای درجه API بالاتر، سولفور کمتر ونسبت وانادیم به نیکل کمتردر مقایسه با خانواده دوم است، اما خانواده دوم عبارت است از نفت میدانهای اصلی مانند اهواز، مارون و آغاجاری که دارای  API کمتر، سولفور ونسبت وانادیم به نیکل بیشتر است، در این میادین نفت  بنگستان نسبت به نفت آسماری API  کمتر و سولفور بیشتر دارد، در هر صورت بدون در نظر گرفتن دیگر تفاوت ها، ایزوتوپ های پایدار سولفور و کربن به وضوح وجود دو خانواده ترکیبی ترکیب در نفت  فروافتادگی دزفول را نشان می دهد. خانواده سومی نیز در میدان های پارسی ، کرنج و مسجد سلیمان وجود دارد که مخلوطی از دو خانواده ذکر شده می باشد.

شناختی که از سنگ های منشاء و انتشار آن ها داریم موجب توجه خاص به دو سازند کژدمی و پابده می گردد. و سازندهای چون گدوان و گورپی در درجه دوم اهمیت قرار می گیرند که گاهی در نفت زائی مشارکت داشته اند، سازندهایی مانند سرگلو قبل از شکل گیری نفت گیرها در فرو افتادگی دزفول محتملا به تکوین رسیده و تخلیه گردیده اند. سازند پابده برای نفتهای شمال شرقی فروافتادگی دزفول نقش با اهمیتی داشته است.

سازند گورپی و سورگاه با توجه به نوع کروژن و ضخامت نمی توانند سنگ منشاء موٌثر قلمداد گردند.

سنگهاي مخازن شناخته شده دنيا بيشتر مشتمل بر ماسه سنگ ها و كربنات است و مخازن نفتي ايران اكثر كربناتي هستند و مخازني با سنگ شناسي مختلط شامل ماسه و سنگ ها و كربن ها ديده مي شوند مانند سازند آسماري در ميدانهاي اهواز و مارون و همچنين در شمال بندرعباس در ميدان گازي سرخون كنگولومراي قاعده سازند رازك گاز خيز است. تمام نفت هاي كشف شده در زاگرس در نفت گيرهاي تاقديسي تجمع يافته اند و اگر سخني از نفت گيرها ي گسلي به ميان آيد باز هم گسل هاي مرتبط با تاقديس ها است. هرچه از تراست زاگرس به طرف جنوب پيش برويم چين ها جوانتر مي گردند.

 

- سيستم نفتي ناحيه فارس:

 

در ناحيه فارس سنگهاي منشاء فروافتادگي دزفول داراي توان نفت زايي قابل توجهي نيستند ونمي توانند نفت زیادی توليد كرده باشند وازآنجا كه در اكثر تاقديس ها ، پوش سنگ گچساران وجود ندارد يا داراي خواص پوش سنگي نيست سازند آسماري نمي تواند سنگ مخزن باشد.

در ناحيه فارس سنگ منشاء شناخته شده ، شيل هاي سيلورين هستند كه اخيراً به نام سازند سر چاهان معرفي شده است.گازهاي گروه دهرم از اين رسوبات كه در اكثر مناطق خاورميانه به عنوان سنگ منشاء شناخته شده اند نشئت گرفته اند. مطالعات انجام شده روي اين شيل ها در ناحيه فارس ،اين شيل ها را سنگ منشاء ذخايرعظيم گازي گروه دهرم معرفي كرده است.

سازندكنگان با سن ترياس پاييني از كربنات و شيل هاي نازك لايه غني از ماده آلي شكل گرفته است كه پتانسيل زايش هيدرو كربور را دارند.اين لايه هاي غني از ماده آلي همراه با لايه هاي دولوميتي وكربناته هستند كه در ناحيه ي خليج فارس سنگ مخزن منابع گازي را تشکیل می دهند.

از اوايل مزوزوئيك شرايط پلت فرمي در ناحيه ي فارس حاكم بوده و موجب نهشته شدن روسوبات فقير از ماده ي آلي شده است. سنگ هاي منشاء فروافتادگي دزفول به علت تغييرات ليتوفاسيسي در ناحيه فارس پتانسيل زايش هيدروكربور را ندارد مانند آهك هاي سورمه و سروك. همچنين سازند هاي شيلي كژدمي و گورپي، طوريكه اين سازندها كم ضخامت هستند و در محيط اكسيدان نهشته شده اند و حتي در صورت داشتن موادآلي اين سازندها عمدتاً به پختگي لازم براي زايش هيدرو كربور نرسيده اند.

دركل سيستم نفتي ناحيه فارس ويژگي  متفاوتي با فرو افتادگي دزفول دارد،كه به صورت تدريجي به يكديگر تبديل مي شوند . خصوصيات سنگ هاي منشاء در ناحيه ي فارس به گونه اي است كه منابع عظيم هيدروكربوي مايع همانند فروافتادگي دزفول در اين منطقه ديده نمي شود ولي از لحاظ منابع گاز اين منطقه داراي اهميت بسياراست به طوري كه سازندهاي گروه دهرم وما قبل آن در اين ناحيه داراي منابع عظيم گازي هستند.

 

 

 

-       سازندهاي زاگرس:

شيل هاي سيلورين

مطالعات انجام شده نشان مي دهند رسوبات پالئوزوئيك زاگرس ازنظر مواد آلي فقير هستند. تنها سنگ شناخته شده در رسوبات پالئوزوئيك زاگرس سازند سر چاهان مي باشد(شكل2ـ1). اين شيل هاي سيليتي سياه رنگ بر اساس گراپتوليت ها به سيلورين نسبت داده شده  اند . در كوه گهكم بيش از 100متر از اين شيل ها داراي كروژن نوع II و مقدار كل كربن آلي (TOC ) آن 1 تا 5/4 درصد وزني است . بازسازي ساختار در كوه گهكم نشان مي دهند سازند سرچاهان قبل از پليوسن ، پيش از فاز كوه زائي زاگرس دست كم 6000 متر تد فين شده است(Bordenave and Burwood 1990).

مطالعات ميكروسكوپي پختگي مشابه مواد آلي در شيل هاي سازند گرو و شيل هاي سيلورين كوه گهكم را نشان     مي دهد . اين پديده چنين تفسير شده است كه گراديان حرارتي در لرستان بيشتر از ناحيه فارس است (Ala 1980). شيل هاي سيلورين در توليد گازهاي فراوان موجود در گروه دهرم وگروه كازرون در ايران، قطر وابوظبي نقش داشته اند Bordenave and Burwood 1990)).

ماسه سنگ هاي دونين و پرمين سازند فرقان داراي مواد آلي بسيار ناچيزي هستند و از لحاظ سنگ منشاء فاقد ارزش هستند.

 

 -سازند كربناتي دالان تبخير (پرمين):

از نظر سني قديمي ترين سنگ مخزن شناخته شده در زاگرس سازند كربناتي دالان متعلق به پرمين است . سازند كربناتي دالان در يك محيط كم عمق ساحلي تاسابخائي نهشته شده است اين رخساره تا نواحي شمالي چون كوه دينار تداوم داشته و در اين محل با كاهش ضخامت به آهك هاي رديفي تبديل شده است (  Szabo and kheradpir  1978). آهك هاي سازند دالان سياه رنگ هستند و زماني كه آنها را بشكنيم بوي نفت مي دهند لذا عده اي تصور مي كردند اين آهك ها سنگ منشاء هستند. اما مطالعات نشان مي دهد كه حاوي مقدار كمي مواد آلي هستند و نتايج حاصله مبين آن است كه مواد آلي موجود در اين سازند به علت عمق تدفين و زمان زمين شناسي در معرض حرارت هاي بالا قرار گرفته اند (مطيعي 1374) و در هر صورت آهك هاي دالان و كنگان سنگ منشاء شناخته شده در ايران نيستند .

محيط كم عمق ساحلي موجب تخلخل زيادي بوده است اما تحت تاثير عوامل دياژنتيكي تغييرات زيادي در سيستم تخلخل پديد آمده است در عين حال حركات رو به بالاي ناحيه اي ومحلي در پلتفرم فارس و مناطق نزديك به آن مانع تاثير وزن طبقات فوقاني روي طبقات زيرين شده در نتيجه تخلخل اوليه تا حدودي حفظ شده است همين حركات مانع عمق تدفين زياد سنگ منشاء سيلورين در اين نواحي شده است .

- بخش تبخيري نار (پرمين):

اين بخش درون سازند دالان ديده مي شود و شامل انيدريت هاي ضخيم لايه در تناوب با االيت هاي دولوميتي است (  Szabo and kheradpir  1978). اين بخش گاهي موجب تفكيك مخزن دهرم مي گردد به اين معني كه در پاره اي از ميدان ها مانند پارس بخش نار مخزن كنگان ودالان بالائي را از دالان پائيني و فرقان جدا مي كند . اين تفكيك بر اساس اختلاف فشار وتفاوت در عمق سطوح سيالات مخزن تعريف مي شود (مطيعي 1374) .

 

نكاتي پيرامون سنگ هاي منشاء مزوزوئيك:

 

شرايط پلتفرمي كه در فارس از مزوزوئيك شروع شده موجب شده است كه رسوبات بر جاي گذاشته شده در اين منطقه از نظر ووجود مواد آلي ضعيف باشند واين حقيقت براي آهك هاي سورمه ورسوبات كرتاسه Bordenave and Burwood 1990)).

از سازند هاي ژوراسيك در فروافتادگي دزفول اطلاعات مستقيم زيادي بجز در چند مورد در اختيار نيست كه دليل آن عدم وجود رخنمون وعدم حفاري آنها به عمق تدفين زياد است و آنچه در اين مورد قابل توجه است سازند سر گلو است كه هم در فرو افتادگي دزفول وهم در لرستان وجود دارد ولي از ساير سازندها ي ژوراسيك در لرستان وجود دارد ولي از ساير سازند هاي ژوراسيك در لرستان و شمال شرقي عراق گزارشي دلالت بر سنگ منشاء بودن وجود ندارد .

سازند هاي كربناتي كنگان وخانه كت و سازند دشتك (ترياس)

رسوبات ترياس به طور كلي با دو رخساره در زاگرس مشخص مي گردند  (  Szabo and kheradpir  1978).

 

1.     رخساره كربناته ـ تبخيري (سازندهاي كنگان و دشتك) در فارس و خليج فارس

2.     رخساره كربناتي (سازند خانه كت) در ارتفاعات زاگرس

رسوبات سازند كنگان متعلق به ناحيه كم عمق و پر انرژي است واز تخلخل اوليه بالائي برخوردار بوده است كه تحت تاثير عوامل دياژنتيكي تغييرات زيادي در سيستم تخلخل اين سازند پديد آمده است . هم اكنون سنگ هاي االيتيك وپلتي سازند كنگان از جمله سازندهاي دالان و كنگان انفصال هيدروليكي وجود ندارند و اين دو اغلب يك مخزن را تشكيل مي دهند كه تحت عنوان دهرم شناخته مي شود و در فارس، لرستان و خليج فارس تنها گاز از ان ها به دست آمده است و در مخازن عظيم گازهاي ناحيه فارس سنگ مخزن هستند مانند ميدان هاي دالان ، كنگان و پارس جنوبي (مطيعي 1374) .

سازند تبخيري دشتك در محيط سابخائي نهشته شده است ضخامت دشتك در فارس به 810 متر مي رسد وبه سوي جنوب خليج فارس به صورت ناحيه اي كاهش مي يابد . بخش شيلي آغاز از سازند دشتك در تمام زاگرس گسترش  دارد و به عنوان لايه شاخص شناخته مي شود (  Szabo and kheradpir  1978).

 

سازند دشتك داراي نقش پوش سنگ است و عملكرد پوش سنگي آن در ميدان هاي عظيم گازي فارس و خليج فارس به اثبات رسيده است ، هر چند در لايه هاي متخلخل قاعده ي اين سازند مقداري گاز به دست آمده است خصوصيت پوشش سنگي اين سازند در فروافتادگي دزفول هنوز اثبات نشده است ولي در لرستان دشتك كم و بيش خصوصيات چينه شناسي شبيه فارس دارد و در ميدان گازي سمند نقش پوش سنگي دارد (مطيعي 1374) .

 

- سازند ژوراسيك :

 

رسوبات ژوراسيك جنوب غرب ايران با دو رخساره متفاوت مشخص مي گردند (  Setudehnia 1978 ) : در ناحيه فارس و جنوب فروافتادگي دزفول روسوبات لياس به نهشته شدن شيل هاي سيلتي ، آهك و دولوميت هاي سازند تبريز شروع شده است اين رسوبات به ناحيه كم عمق و به پهنه كشندي نسبت داده مي شود . سپس آهك هاي سورمه در طي ژوراسيك مياني تا بالائي نهشته شده است . در اواخر ژوراسيك شرايط آب وهوائي خشكي كه بر عربستان حاكم بوده به مناطق فارس نيز كشيده شده و موجب نهشته شدن رسوبات گسترده تبخيري انيدريت سابخائي هيث در تمام مناطق خليج فارس و مناطق خليج فارس و مياني فارس نهشته شده است .

در لرستان و نواحي شمالي فروافتادگي دزفول رسوبات لياس با دولوميت شروع شده و در پي آن رسوبات شيلي و اهكهاي نازك لايه سازند سر گلو با منشاء دريائي عميق نهشته شده است .

 

- سازند سر گلو:

 

در پي شرايط اقليمي خشك كه در ترياس موجب شكل گيري سازند دشتك شده است يك حوضه عميق در ژوراسيك پيشين از شمال شرقي عراق تا لرستان بوجود آمده است كه در تمامي مزوزوئيك وجود داشته است . در طي ژوراسيك مياني شرايط غير اكسيدان در لرستان و تداوم آن در فرو افتادگي دزفول حاكم گرديده كه حاصل آن روسوب گذاري سازند سر گلو مي باشد . در لرستان ضخامت آن 200  متر است و شامل شيل هاي سياه رنگ متورق مي باشد . اين سازند از نظر مواد آلي  بسيار غني بوده و مقدار  TOC ان بين 5 و1 متغيير است . اين سازند در شمال و شمال شرقي فروافتادگي دزفول ديده مي شود (Bordenave and Burwood 1990).

بر اساس شواهد موجود سازند سر گلو مي تواند يك سنگ منشاء خوب باشد اما دست كم در لرستان و شمال فروافتادگي دزفول نمي تواند  يك سنگ منشاء موثر باشد ، زيرا غالباً لايه هاي ضخيم تبخيري آن را از مخازن خوب جدا مي كند (Bordenave and Burwood 1990).

 

- سازند كربناتي سورمه:

 

سنگ شناسي اين سارند شامل آهك ، دولوميت و آهك هاي رسي مي باشد . سارند سورمه در بعضي از ميدان هاي نفتي نظير ميدان هاي خارك و بوشهر ربه عنوان سنگ مخزن شناخته مي شود (مطيعي 1374) .

 

 

- سازندهاي تبخيري هيث و گوتنيا (ژوراسيك):

در طي ژوراسيك منطقه وسيعي از خليج فارس و عربستان در زير درياي كم عمق تا سابخائي پوشيده بوده است در عربستان حاصل چنين شرايطي رسوب گذاري پكستون ها و گرينستون هاي سازند عرب است كه مخازن نفتي بسيار غني جهان را تشكيل مي دهد و در پايان به سازند هيث ختم مي شود . در گستره ي فارس تا فرو افتادگي كركوك محيط دريائي مسدود حاكم بوده و سازندهاي تبخيري هيث و گوتينا حاصل روسوب گذاري در اين محيط مي باشد . سازند تبخيري هيث نقش پوش سنگ را براي مخازن سازند عرب دارد (مطيعي 1374) .

 

- سازندهاي گرو ، فهليان و داريان (كرتاسه پائيني):

در اواخر ژوراسيك پيشروي عمومي ترافي ( Trough) را به وجود آورده كه حدوداً از حوالي خارك به سمت شمال غربي ادامه داشته است . قسمت عميق حوضه در شمال غربي حوضه شامل لرستان و فروافتادگي كركوك بوده است و رسوبات عميق سازند گرو در آن نهشته شده است درحالي كه در جنوب شرقي شرايط محيط كم عمقي حاكم بوده و سازند فهليان و داريان نهشته شده اند . در جنوب غرب ايران مخازن نفتي متعددي در سازندهاي فهليان ، گدوان ( بخش آهكي خليج ) و داريان كشف شده است ( مطيعي 1374 ) .

 

- سازند گرو:

 

درلرستان پس از رسوب گذاري سازند گوتينيا با ضخامت زياد از ابتداي كرتاسه شرايط محيط رسوبي احيائي و عميق حاكم گرديده كه حاصل آن رسوب گذاري بيش از 2000 متر شيل هاي سياه رنگ و آهك هاي رسي متورق و به شدت بيتومينه سازند گرو از والانژينين تا اپتين و حتي كنياسين در حوالي محور حداكثر فرو نشست حوضه رسوبي مي باشد (Bordenave and Burwood 1990 ). در كبير كوه لرستان شيل هاي اين سازند راديواكتيويته بالائي را نشان مي دهند . مقدارTOC در اين سازند بين 2 تا 9 درصد و در آهك هاي رسي بين 1تا 2 درصد است .

بررسي كروژن ها نشان مي دهد كه شيل هاي اين سازند به پختگي زايش نفت رسيده اند . سازند گرو به سمت شمال شرق فروافتادگي دزفول ، مسجد سليمان و گچ ساران گسترده شده است . در اواخر نئوكومين تا اوايل آپتين تا شمال فارس نيز كشيده شده است كه در انجا به عنوان سازند گدوان شناخته مي شود و به صورت محلي غني از ماده آلي است  (Bordenave and Burwood 1990). مواد اين سازند منشاء دريائي دارند .

 

- نكاتي پيرامون مخازن گروه خامي:

 

گروه خامي عميق ترين مخازن جنوب غرب ايران و در ضمن قديمي ترين سنگ هاي مخزن فروافتادگي دزفول به شمار مي آيند چه در اين ناحيه گروه دهرم تا كنون حفاري نشده و در نواحي فارس و لرستان كه گروه دهرم حفاري شده تنها گاز به دست آمده است .

گروه خامي به دو دسته تقسيم مي گردد:

1.     خامي پائيني شامل سازندهاي هيث و سورمه

2.     خامي بالائي شامل سازندهاي فهليان، داريان و گدوان

اكثر مخازن گروه خامي حاوي هيدروكربورهاي سبك به صورت گاز و معدودي از آن ها داراي نفت مي باشند . به طور كلي مخازن نفتي گروه خامي به استثناي ميدان گچ ساران زير اشباء هستند . مخازن خامي داراي تخلخل كم (بين 6 تا 7 درصد) شكستگي طبيعي كم ، ناهمگن و از نظر حجم كوچك مي باشند و لذا ضريب بازيافت اين مخازن اندك است .

سازند شيلي ، آهكي گدوان (كرتاسه پائيني)

اين سازند در محيطي كم اكسيژن(Euxinic) نهشته شده و شامل تناوب هاي شيل و آهك است . مطالعات نشان مي دهد كه اين سازند از نظر وجود مواد آلي ضعيف است ولي گاهي به صورت محلي و محدود از نظر مواد آلي غني مي گردد . اين سازند در شمال ناحيه فارس ديده مي شود (Bordenave and Burwood 1990 ). در بخش زاگرس مرتفع اين سازند داراي پتانسيل نفت زائي است .

 

- سازند شيلي كژدمي (آلبين):

اين سازند در طي آلبين در يك حوضه آرام و عميق و گسترده در فروافتادگي دزفول و شمال خليج فارس نهشته شده وشامل بيش از 300 متر شيل و مارنهاي بيتومين دار و آهك هاي شديداً رسي در ميانه حوضه كه در شمال ميدان رگه سفيد واقع است ، مي باشد . اين سازند داراي كروژن نوع  II است و تا 11 درصد مواد آلي دارد (Bordenave and Burwood 1990 ).

سازند كژدمي به طرف ‏‏‎‎لرستان تغيير رخساره داده و به سازندهاي داريان و گرو تبديل شده است . اين سازند به سوي جنوب عراق ،كويت و بخشي از شمال خليج فارس تغيير رخساره داده و به سازند ماسه سنگي نهر عمر و بورگان تبديل مي شوند . مهمترين ميدان هاي نفتي زاگرس (در فروافتادگي دزفول ) مانند اهواز ، مارون، گچ ساران و بي بي حكيمه در ناحيه اي واقع هستند كه سازند كژدمي داراي حداكثر ضخامت و غني از مواد آلي است (شكل 2-3) (Bordenave and Burwood 1990 ).

كژدمي مهمترين سنگ منشاء براي مخازن آسماري به شمار مي آيد .

اين سازند در ناحيه فارس از نظر مواد آلي فقير مي باشد و در منطقه لرستان نهشته نشده است . در نتيجه سازند كژدمي در ناحيه فارس و لرستان سنگ منشاء محسوب نمي شود(Bordenave and Burwood 1990 ).

 

 

- سازند آهكي سروك (آلبين ـ تورنين):

در فروافتادگي دزفول و اغلب نقاط فارس سازندهاي سروك و ايلام روي هم رفته يك واحد كم عمق را تشكيل مي دهند كه جدا سازي آن ها مشكل است . در ناحيه بينك روي سروك شيل لافان و در رارخوين نيز سروك با يك واحد شيلي از ايلام جدا مي گردد . دخائزر نفتي متعددي در سازند سروك در فروافتادگي دزفول و لرستان كشف و مورد  بهره برداري قرار گرفته است . ولي در فارس سازند سروك كمترنفت خيز است . انواع تخلخل در سازند سروك ديده مي شود ولي تخلخل انحلالي و شكستگي هاي نقش عمده اي در كيفيت سنگ مخزن به عهده دارند ، با وجود اين شكستگي هاي سروك به مراتب از آسماري كمتر است(مطيعي 1374) .

 

 

- سازند شيلي سورگاه وبخش شيلي لافان :

 

درلرستان سازند سروك به وسيله شيل هاي خاكستري رنگ و غالباً آهن دار سازند سورگاه از سازند ايلام جدا مي شود . اين شيل ها بين 4/0 تا  8/0 درصد مواد آلي دارند لذا براي سنگ منشاء بودن ضعيف هستند (Khosravi 1987) .

در فارس ساحلي سازند سروك به وسيله رديف شيلي مازني به نام لافان از سازند ايلام جدا مي شود مقدار مواد آلي در شيل هاي لافان كمتر از     

3/0 درصد مي باشد . به سوي نواحي شمال فارس و به سوي كوي ميش كوه فهليان ، سازند ايلام و بخش لافان ديده نمي شود(Khosravi 1987)

سازندآهكي ايلام ـ كرتاسه بالائي (كنياسين ـ كامپانين)

سازند ايلام به عنوان قسمتي از مخزن بنگستان در نظر گرفته مي شود و از آنجا كه قسمتي از قاعده اين سازند در محيط ساحلي و ساحلي روديستي شكل گرفته ، از تخلخل بالائي برخوردار است  چنان كه در ميدان هاي اهواز، آب تيمور و منصوري ديده مي شود گاهي نيز سازند ايلام در دامنه بلندي هاي قديمي كه در آن زمان به صورت جزايري وجود داشته رسوب كرده است . سازند ايلام داراي دو رخساره مي باشد .

رخساره ناحيه عميق در ناحيه لرستان و رخساره ناحيه كم عمق در فروافتادگي دزفول و فارس هشاهده مي شود(Setudehnia 1978 )

 

- نكاتي پيرامون مخازن بنگستان:

 

پس از سازند آسماري سازندهاي گروه بنگستان (شامل كژدمي ، سروك ، سورگاه و ايلام ) دومين افق توليدي جنوب غربي ايران به حساب

مي آيد . هنگامي كه سازند هاي ايلام و سروك غير قابل تفكيك هستند مانند فروافتادگي دزفول و يا در صورتيكه با وجود قابل تفكيك بودن داراي سطح سيالات مشترك باشند مخازن ايلام وسروك مخزن بنگستان ناميده مي شوند .

به طور كلي تخلخل و تراوئي آژندي و سايرخواص سنگ شناسي و سيالات مخزن در بنگستان به مراتب ضعيف تر از آسماري مي باشد و گسترش شكستگي هاي طبيعي كه اثر غير قابل انكاري در توليد دارند، در بنگستان دچار نقصان است . گاهي سازند سروك از بهره دهي خوبي برخوردار است واين نيز به علت تجمع محلي خرده هاي روديستي است كه داراي بخلخل خوب و تروائي مناسب مي باشد مانند بعضي از چاه ها سركان و كيلوركريم ، به علت وجود لايه هاي شيلي متراكم و فاقد تروائي موجب عدم تداوم عمودي (نسبت به سطح لايه ) خواص مخزني شده و مخزن سروك به صورت چند مخزني عمل مي نمايد .

در بسياري از ميدان هاي فروافتادگي دزفول مخازن آسماري و بنگستان از طريق سيستم شكستگي ها توسعه يافته در سازند هاي گورپي وپابده در ارتباط مي باشند .

 

- سازندهاي شيلي گورپي :

 

شيل ها و مارن هاي سازند گورپي به صورت پيش روي بر آهك هاي گروه بنگستان واقع مي شوند . سازند گورپي داراي مواد آلي كم (5/0تا 5/1درصد ) مي باشد به جز در شمال فارس و شمال شرق دزفول كه در اين دو منطقه فرونشست كمي بيشتر بوده است . در منطقه مارون سازند گورپي داراي 100 متر مارن هاي بيتومينه است . گسترش و ضخامت لايه هاي غني از موادآلي سازند گورپي نشان دهنده منشاء بودن محدود اين سازند براي ميدان هاي اصلي  مي باشد(Bordenave and Burwood 1990 ).

 

 -سازند شيلي پابده (پالئوسن و ائوسن):

در اواخر كرتاسه بالا آمدگي عمومي ناحيه موجب يكنواختي و تسطيح حوضه رسوبي گشته . ايبته به استثناي مناطقي در لرستان كه رسوب گذاري به صورت پيوسته از كرتاسه فوقاني تا ائوسن ادامه داشته است ( سازند اميران) . رسوب گذاري در ترشيري با نهشته شدن رسوبات عميق آغاز مي گردد. در اين زمان پيشروي سريع تمام پشته ها و بر جستگي ها تا سپر حجاز مي پوشانده است . در مناطق كم عمق (مانند پلاتفرم فارس) ، رسوب گذاري همراه با فرونشست ،سك رديف ضخيم كربناته را به جاي گذاشته است كه سازند جهرم بدين شكل به وجود آمده است . درمناطق عميق رسوبات پلاژيك پابده با ضخامت كمتر نهشته شده .

اين سازند از رسوبات شيلي همراه به آهك هاي نازك لايه تشكيل شده است . گستره سازند پابده شامل فارس تا عراق مي گردد و در محيط هاي رسوبي مختلفي نهشته گرديده . در فارس شامل محيط پلا تفرمي و تبخيري بوده و در فروافتادگي دزفول محيط پلاتفرمي و احياء و مناسب براي سنگ منشاء به طوري كه در ميدان هاي رگه سفيد و بي بي حكيمه حدود200 متر سازند پابده داراي پتانسيل عالي سنگ منشاء مي باشد

(Bordenave and Burwood 1990 ).

در شمال فارس در چند مقطع مارن هاي خاكستري تيره سازند پابده مورد بررسي قرار گرفته است . اين مارن ها داراي 3تا 5/5 درصد  TOC با كروژن جلبكي و مقداري مواد آلي تخريبي مي باشد و فسيل هاي بنتيك در آن ديده نمي شوند كه مي تواند حاصل شرايط Anoxic باشد .

سازند پابده از نظر سنگ منشاء‌ بودن در زاگرس نابالغ به حساب مي آيد و در خوزستان نگاره هاي CT/E و CR/CT داراي رابطه خطي و

مقدار نسبت CR/CT نيز بالا است . در ناحيه فارس سازندهاي جوانتر از پابده به عنوان سنگ منشاء شناخته نمي شوند .

دوسازند پابده و گورپي به ندرت به صورت پوش سنگ راسي و اصلي عمل كرده اند و تنها در ميدان هاي شوروم ، سروستان وويزنهار به عنوان پوش سنگ اصلي در نظر گرفته شده اند . نقش پوش سنگ فرعي اين دو سازند در ميدان هاي اهواز، مارون و...  ديده مي شود . در ميدان هائي كه ارتباط هيدروليكي بين‌‌ آسماري و گروه بنگستان بر قراراست اين نقش داراي اهميت چنداني نيست مانند ميدان هاي آغاجاري و پازنان (مطيعي 1374) .

مخازن هيدروكربوري متعددي در رسوبات پالئسون و ائوسن كنوب غرب ايران (سازند پابده وجهرم) تاكنون كشف گرديده است . مثلا ً در زبانه اي در پابده در ميدان قلعه نار مقدار قابل ملاحظه اي گاز كشف گرديده است (مطيعي 1374)

 -سازند جهرم :

سازند جهرم با ضخامتي حدود 450 متر شامل آهك دولوميت مي باشد و تفكيك آن از سازند آسماري فقط به وسيله فسيل امكان پذير است . اين سازند در ميدان گازي سرخون واقع در شمال بندر عباس داراي لايه هاي شيلي در جوار لايه هاي دولوميتي مي باشد كه لايه هاي مختلف مخزني پوش سنگي را موجب وبتبع آن ظهورمحدوده هاي گسترده توليدي شده است و در ميدان نرگسي سازند جهرم توان توليد بيش از ده هزار بشكه در روز را نشان داده است ( مطيعي 1374) .

 

 -سازند آسماري (اليگوسن و ميوسن):

سازند آسماري با ضخامتي حدود 400 متر شامل آهك ،‌ دولوميت و لايه هاي شيل مي باشد و در غرب و جنوب غرب فرو افتادگي دزفول شامل ماسه سنگ هاي بخش ماسه سنگي اهواز است . در بعضي از ميدان ها ماسه سنگ بيش از نيمي از ستون سنگ شناسي را تشكيل مي دهد . سازند آسماري كم عمق ترين افق توليد نفت درجنوب غرب ايران محسوب مي شود و در اكثر ميدان هاي نفت خيز مي باشد . سازند آسماري خارج از فرواتادگي دزفول ، لرستان و فارس رخنمون دارد و بعضي از نواحي مانند فارس آسماري نازك شده و بر روي سازند جهرم قرار مي گيرند (مطيعي 1374) . مهم ترين كيفيت مخازن سازند آسماري وجود سيستم شكستگي هاي توسعه يافته در آن است كه تراوائي بسيار خوب آن گرديده است . تقريبا ً سه چهارم نفت در جاي شناخته شده در جنوب غرب ايران در مخازن آسماري انباشته شده است (مطيعي 1374) .

فسيل هاي فرامينوفرهاي آسماري اساسي براي تقسيم بندي آسماري به : آسماري پائيني ، مياني و بالائي است . پوسته هاي فسيل اين ارگانيسم هاي پلانكتون در سازند آسماري فراوان است رخساره ريفي در سازند آسماري ديده نمي شود .

قبل از نهشته شدن رسوبات اليگوسن يك فاز تراكمي زاگرس را تحت تائثر قرار داده به طوري كه تمام سواحل جنوب غربي و جنوبي از آب خارج و تحت فرسايش قرار گرفته اند در عين حال يك تراف باريك در جنوب غرب ايران شكل گرفته است كه رسوبات اليگوسن  در آن نهشته شده اند پس از يك پيشروي  اوليه در اين تراف يك پسروي عمومي بوقوع پيوسته است كه تا امروز ادامه دارد (مطيعي 1374) .

در طي اليگوسن در ميانه آن تراف عميق شيل هاي قسمت بالائي سازند پابده رسوب مي شدند در حالي كه در دامنه شمالي تراف متصل به ساحل رسوبات كربناته آسماري گاهي به صورت بين لايه اي با سازند پابده و زماني به صورت آهك هاي يك دست رسوب كرده اند در همين زمان سواحل جنوب وجنوب غربي ( سواحل شمال شرقي پليت غربي ) كه رمان ائوسن بالا آمده بودند و تحت  فرسايش قرار گرفته بودند نفوذ ماسه ها از آن راستا واقع مي شوند با شروع ميو سن پيشين  تمام ناحيه در زير يك كم عمق سابخائي قرار مي گيرد كه رسوبات كربناته آسماري پائيني حاصل آن است در حالي كه اين حوضه در شمال فروافتادگي دزفول ولرستان وعراق به حوضه تبخيري كلهر و ذيبان در جنوب خليج فارس و در تنگه هرمز به حوضه تبخيري گچ ساران تبديل مي شده است . آسماري بالائي در محيطي كم عمق وپر انرژي تا سابخائي نهشته شده است . در طي رسوب گذاري آسماري مياني و بالائي نفوذ ماسه ها از سوي سپر عربي به سوي ميانه حوضه متناوبا ً تداوم داشته است .

شكستگي ها و دولوميتي شدن در بعضي از ميدان ها تنها تخلخل هاي مخزن هستند ضخامت زون توليدي آسماري 25 % با 75 % ضخامت سازند آسماري مي باشد . اينتروال هاي غير توليدي قسمت هائي هستند كه داراي بخلخل  كمتر از 5 %  و تراوائي كمتر از 1 ميلي دارسي هستند . اينتروال هاي توليدي داراي تخلخل 5 % تا 25 % و ميانگين 12 % هستند . تراوائي ماتريكس كم است و به ندرت به 2 ميلي متر دارسي مي رسد . شكستگي ها باعث بالا رفتن تروائي به بيش از 5 دارسي مي گردد . بيشتر زون هاي متخلخل وتراوا ، دولوميتي با تخلخل هاي بين كريستالي هستند . 

 سيستم شكستگي آسماري در كل داراي ارتباط خوبي هستند واختلاف فشار ايجاد شده در يك چاه فورا ً در مناطق مجاور گسترش مي يابد به علاوه  سيستم شكستگي ها اغلب مخازن آسماري را به مخرن بنگستان ارتباط مي دهند در زون هائي كه ارتباط برقرار است نفت ها داراي تركيبي تقريتا ً ثابت هستند سيال هاي مخازن آسماري و بنگستان در نتيجه توليد از آسماري داراي حركت هم آهمگي هستند .

حتي در زون هاي كم تخلخل آسماري ، شكستگي ها توليد چاه را تا 80000 (bbl / day ) بالا برده است .

نفت آسماري از نوع آسفالتي با  APL 30 تا 38 است  و در اغلب ميدان هاي شمالي گراويتي بالاتري دارند اما به سمت جنوب غرب تجمعات كوچكتري داراي نفت هاي سنگين تر با گراويتي APL 20 هستند . مقدار سولفورمقادير كم تر از 1 % تا 5/3 %  مي باشد .

حضور گاز در آسماري بي قاعده است بعضي از ميدان ها ي داراي گاز به مقدار كم تا زياد هستند در حالي كه ميدان هاي نزديك به آنها داراي نفت غير اشباء هستند .

ماسه سنگ اهواز يك ممبر گسترده در شازند آسماري است و در كويت ، جنوب شرقي عراق ، شمال خليج فارس و اطراف شهر اهواز گسترش داد . دو Lobe  دلتائي مجزا مي توان در ممبر اهواز مشخص كرد . در ميدان اهواز ممبر ماسه سنگي نصف ستون آسماري را تشكيل مي دهد و به سمت شمال شرق و جنوب شرق با روند تندي نازك مي شود .

بهترين زون هاي توليدي ماسه سنگ اهواز در گوشه شمال شرق لب بزرگتر دلتائي قرار دارند كه شامل ميدان هاي : اهواز، مارون ، منصوري ، رامين و شادگان مي گردد . شاهدي كه دلالت بر ارتباط بين آسماري و ممبر ماسه سنگي اهواز با گروه بنگستان در اين نواحي وجود ندارد . لب دلتائي كوچكتر ممبر ماسه سنگي اهواز در خليج فارس در ميدان هاي ابوذر ،‌ بهرگانسر و درود داراي نفت مي باشد .

تخلخل ماسه سنگ اهواز از 9‌‌ %‌ تا 26 %‌ است كه بهتر از واحد هاي كربناته آسماري با تخلخل عمده 12 %‌ 15 %  مي باشد . بخش ماسه سنگي اهواز داراي تراوائي 2 دارسي در ميدان هاي اهواز، مارون ، منصوري ، رامين و شادگان است كه در ميدان اهواز به 15 دارسي مي رسد . ميانگين تراوائي در ميدان اهواز 2/3 دارسي مي باشد . كربنات هاي آسماري تراوائي بيشتري مي توانند داشته باشند كه حاصل شكستگي هاي كربنات ها است ماسه سنگ هاي اهواز داراي شكستگي نيستند .

 

 -منشاء تخلخل آژندي در سازند آسماري:

 

ازآنجا كه اكثر مخازن نفتي بزرگ ايران در سازند آسماري است لذا در اينجا تخلخل آژندي در رسوبات كربناته آسماري مورد توجه قرار مي گيرد .

در شكل يك محيط هاي رسوبي مختلف آسماري و سازند هاي زيرين و زبرين مقايسه گرديده اند . آسماري بالائي و مياني معرف محيط دريائي پهنه كشندي( جزر و مدي ) با چرخش و جريان محدود است . محيط روسوبي در پهنه وسيع گسترش حوضه آسماري ثابت نبوده و به صورت جانبي به محيط هاي كم عمق تر يا عميق تر تبديل مي شده است مثلا ً آسماري مياني در ميانه فروافتادگي دزفول متعلق به محيط كشندي است در حالي كه همين واحد در لرستان متعلق محيط سابخائي يا سوپراتايدال است و يا آسماري بالائي در فروافتادگي دزفول متعلق به محيط كشندي است در حالي كه در حوالي دهدز متعلق به محيط دريائي عميق و كم انرژي است اين تغييرات گاهي بسيار پر دامنه و وسيع و زماني بسيار محدود است .

دولوميتي شدن و انحلال در تشكيل تخلخل ثانويه در سازند آسماري نقش موثري داشته اند منشاء دولوميت هاي سازند آسماري را طبق يك فرضيه به تكتونيك نسبت مي دهند و بر اساس اين فرضيه در نقاطي

از تاقديس ها شدت دگر شكلي بيشتر است دولوميت ها بيشتر توسعه يافته اند در هر صورت شواهد موجود نشان مي دهد درصد دولوميتي شدن در لولاي چين هاي زيرميني آسماري و يا در محل هائي كه محور چين ها داراي چرخش مي شوند بيشتر است . دولوميت هاي آسماري داراي بافت دانه شكري هستند . گاهي در بافت دانه شكري آسماري انحلال رخ داده است و حاصل آن پيدايش تخلخل حفره اي است اين پديده را اين گونه توجيه مي كنند كه ابتدا جانشيني با كاني هاي قابل حلي مانند انيدريت و سلستيت صورت گرفته سپس در اثر انحلال اين كاني ها تخلخل حفره اي به وجود آمده است . تراوائي  زون هاي دولوميتي آسماري حدود يك ميلي دارسي و تخلخل آن حدود 8 تا 12 درصد است .

آن قسمت از آسماري كه در محيط پر انرژي تشكيل شده شامل پكستون ها و گرينستون ها بوده كه تخلخل اوليه خوبي داشته اما فرايندهاي دياژنتيكي (سيماني شدن ، انحلال و جاينشين شدن به همراه سيماني شدن) موجب تغييرات وسيعي در اين سازند گرديده است متداول ترين سيمان هاي شناخته شده در آسماري عبارتند از: كلسيت ، انيدريت و سلستيت .

آن قسمت از آسماري كه در محيط كم انرژي نهشته شده اغلب داراي گل هاي آهكي است تخلخلي كه بين ذرات ريز آهكي وجود دارد مانند شيل هاي تخلخل موثر شناخته نمي شود .

آن دسته از آهك هاي آسماري كه به صورت كامل تبديل به دولوميت نشده اند و مقداري از كلسيت هاي جانشين نشده كه دچار انحلال شده باشند سنگ هاي خوب مخزن به شمار مي آيند .

چاه هاي آسماري در جنوب غرب ايران به دبي زياد مشهورند كه تمامي اين مقدار نمي تواند حاصل تخلخل آژندي باشد لذا قسمت مهمي از آن دبي را به شكستگي هاي طبيعي در آسماري نسبت مي دهند .

 

 

 -ويژگي هاي مخازن جنوب غرب ايران:

 

بيشتر حفاري ها در زاگرس بر روي تاقديس ها صورت گرفته است اما موقعيت تاقديس هاي سازند گچ ساران با تاقديس هاي سازند آسماري هم خواني ندارند مشخص كردن بلندي هاي سازند بدين خاطر كمپاني هاي نفتي از نقشه هاي گراويمتري و مگنتيگ براي آسماري استفاده كرده اند ، كه با موفقيت هاي كمي همراه بوده است .

درسال 1930 نقشه برداري سطحي لرزه اي براي مشخص كردن تاقديس ها استفاده شده . ازآن زمان به بعد موفقيت حفاري افزايش يافت . ميدان هاي بزرگ آسماري در امتداد كمربند چين خورده زاگرس قرار دارند . بسياري از ميدان هاي آسماري تاقديس هاي نامتفاوتي هستند كه يال جنوب غرب آن ها شيب بيشتري دارد . وزن توليدي در آسماري 300 تا 500 متر ضخامت دارد .

معمولا ً مخرن آسماري به اندازه ضرفيت شان يا نقطه ريزش (  Spill) پر شده اند نقطه ريزش در انتهاي جنوب شرق ساختار مي باشد كه به خاطر شيب به سمت شمال غرب است . اختلاف ارتفاع بين نقطه ريزش و راس بيشتر ساختارهاي بزرگ اين منطقه بين 1200تا 2100 متر مي باشد .

ميدان گچ ساران داراي ستون نفتي به ضخامت 1800 متر هستند ( فاصله بين سطح گاز/ نفت تا سطح نفت / آب ) ميدان بي بي حكيمه در جنوب ميدان گچ ساران داراي ستون نفت و گاز به ضخامت  1000 متر مي باشد .

مخازن جنوب غربي ايران تاقديس هاي طويلي در راستاي شمال غربي ـ جنوب شرقي از سازند عمدتا ً آهكي آسماري هستند . اين سازند داراي شكستگي هاي توسعه يافته است و در تمام جهان به اين صفت مشهور مي باشد . ضخامت آن بين 300 تا 500 متر شناخته شده و ارتقاع ستون هيدروكربوري در مخازن آن گاهي به 2000 متر مي رسد تخلخل آژندي اين سازند بدون در گرفتن بخش ماسه سنگي اهواز حدود 13 درصد مي  باشد كه به صورت كلي ناچيز است ولي شكستگي ها نقش عمده اي در افزايش تخلخل و تروائي ايجاد كرده اند شكستگي ها از سطح به طرف قاعده آسماري  و از ناحيه ستيغ تاقديس ها به طرف يال ها كاهش  مي يابند ازطرفي شيل ها به طرف قاعده آسماري حضور بيشتري دارند و به همين دليل تراوائي عمودي در آسماري بالائي و مياني بهتر است .

وجود شكستگي ها موجب بر قراري سيالات در سازند آسماري مي گردد حجم كل ناشي از شكستگي ها تنها يك تا دو درصد تخلتل كل آژندي يك مخزن است .

 

 -سازند تبخيري گچ ساران (ميسون):

سنگ شناسي كلي سازند گچ ساران مشتمل بر انيدريت ، نمك ، مارن هاي رنگارنگ ، آهك هاي نازك و شيل هاي بيتومين دار مي باشد . اين سازند از پائين به بالا به هفت بخش بقسيم شده است . 

 

 -حوضه رسوبي كپه داغ:

حوضه رسوبي كپه داغ در شمال شرق ايران ، بخش وسيعي از تركمنستان و شمال افغانستان واقع است . در هر سه كشور ميدان هاي گازي عظيمي در اين حوضه كشف شده است . طبقات رسوبي منطقه كپه داغ با ضخامتي بيش از 6000 هزار متر داراي لايه هاي مناسبي از سنگ هاي كربناته و ماسه سنگ هاي متخلخل براي ذخيره مواد نفتي مي باشند لايه هاي ضخيم سنگ هاي شيلي در اين منطقه مي توانند به عنوان سنگ منشاء و سنگ پوش مناسب عمل كنند . در غرب ناحيه سرخس پيدايش لايه هاي تبخيري و انيدريت در تشكيلات شوريچه پوشش مناسبي براي سنگ مخرن مزدوران پديد مي آورند اين طبقات در غرب ناحيه سرخس ضخيم و قابل ملاحضه هستند .

 

 -سازند چمن بيد ( ژوراسيك مياني ):

سازند چمن بيد از سنگ آهك نازك لايه ريزبلور ، پيريت دار ، به رنگ خاكستري تيره و سياه ، همراه با ورقه هاي شيل تيره رنگ تشكيل شده است . اين سازند در بخش هائي داراي تناوبي از شيل . مارون و همچنين تناوبي از سنگ آهك و شيل مي باشد . اين سازند در ناحيه برش الگو (كوه قرخود) ضخامتي بيش از 1700 متر دارد .

 

 -سازند مزدوران ( ژوراسيك فوقاني ) :

اين سازند سنگ مخزن اصلي ميدان خان گيران است . سازند مزدوران از سنگ هاي كربناتي ضخيم لايه هاي مارن و شيل به صورت لايه هاي فرعي در آن ديده مي شود . در شرق منطقه لايه هاي ضخيم سنگ دولوميت در سازند وجود دارد كه داراي تخلخل قابل توجهي مي باشد در شرقي ترين بخش منطقه در شرق دهكده گنبدلي ، در چاه هاي حفر شده در تاقديسي به همين نام لايه هاي گچ در بخش هاي فوقاني اين سازند ديده شده است . در بسياري از رخنمون ها 100 متر زيرين سازند از سنگ آهك ميكريتي تشكيل شده كه داراي رگه ها يا گره هاي چرت است . بيشترين ضخامت گزارش شده از اين سازند 1440 متر است .  از بررسي منطقه اي سازند مزدوران نتيجه گرفته مي شود كه گسترش لايه هاي دولوميتي در اين سازند به افق خاصي بستگي نداشته ، در برخي برش ها بخش زيرين سازند ودر برخي ديگرلايه هاي زبرين بيشتر دولوميتي شده اند . به طور كلي سازند مزدوران در كپه داغ شرقي به ويژه در ناحيه سرخس داراي لايه هاي دولوميتي بيشتري نسبت به غرب كپه داغ است از ناحيه سرخس به سوي غرب تعداد و ضخامت لايه هاي دولوميتي كاسته مي شود .

 

 -سازند شوريچه (كرتاسه تحتاني):

اين سازند داراي رسوبات قاره اي در قاعده است اين سازند مخزن ميدان گازي شوريچه را تشكيل مي دهد . برش الگوي اين داحد سنگي در تنگه جنوب روستاي شوريچه اندازه گيري مطالعه ومعرفي شده است . از محل برش الگو به سوي شرق ضخامت سازند كاهش مي يابد و سازند تغيير رخساره داده و لايه هاي كربناته تبخيري به سنگ هاي آواري تبديل مي شوند .

سازند شوريچه از شيل و رس ، سنگ هاي قهوه اي مايل به قرمز ، ماسه سنگ هاي قهوه اي مايل به خاكستري ، كنگلومرا سنگ گچ و لايه هاي جزئي سنگ كربناته تشكيل شده است .

 

 -ميدان گازي خان گيران:

 

اين ميدان از تاقديسي تشكيل شده است با دامنه هاي بسيار ملايم كه دامنه شمالي ( 10 تا 15 درجه‌ ) شيب بيشتري از دامنه جنوبي ( 3 تا 5 درجه ) دارد طول محور سطحي تاقديس در حدود 25 تا 30 كيلومتر و عرض آن در حدود 15 كيلومتر است . به علت تغيير ضخامت طبقات بستگي قائم تاقديس با عمق افزوده مي شود امتداد محور تاقديس جنوب شرقي ـ شمال غربي است در اين ميدان دو مخزن گازي وجود دارد سنگ مخزن اصلي تاقديس خان گيران تشكيلات مزدوران است و ماسه سنگ شوريچه سنگ مخزن كوچكتري را تشكيل مي دهد .